a’ilõ ¤51 vi
(a) joosta, söösta ▫ skriet, traukties - ku’bbõ a’ilõ kokku põrgata ▫ saskrieties; mǭ’zõ a’ilõ maha söösta ▫ noskriet; tuoizõn pǟlõ a’ilõ teisele kallale tormata ▫ uzbrukt otram; a’ilõ ibīz hobust ära vaevata ~ hobust ära ajada ▫ nodzīt zirgu ~ noskriet zirgu
- Ma a’iliz tästā ne’iku tūļ tabār allõ. Ma jooksin siit nii, et tuul saba all. ▫ Es aizskrēju no šejienes kā vēja plēsts [~ it kā vējš zem astes]. Ta a’iliz ne’i, ku kūondad tū’giztõ. Ta jooksis nii, et kannad suitsesid. ▫ Viņš skrēja tā, it kā pēdas sviltu [~ ka pēdas dūmoja]. Ne a’iliztõ ne’i, ku mǭ rū’tšiz. Nad jooksid nii, et maa müdises. ▫ Viņi skrēja tā, ka zeme drebēja. Ku tu’ļ vadā kuoț, liestād a’ilizt kuoțțõ si’zzõl. Kui tuli noodakott, siis lestad sööstsid kotti sisse. ▫ Kad nāca vada maiss, tad butes ieskrēja maisā. Pițkīzka’briki a’ilõb a’rtiz mǭ’zõ. Tikutaja sööstab kaldu maa poole. ▫ Mērkaziņa traucas slīpi zemes virzienā. KK77; 1984.1
(b) sõita, söösta ▫ braukt, traukties - Tallõ ma a’iliz sūrstõ kȭnkast rie’ggõks mǭ’zõ ja kīļaz vigā pǟlõ a’iliz jeirōdadõks kui lind. Talvel ma sõitsin suurest künkast kelguga alla ja kiila jää peal sõitsin uiskudega nagu lind. ▫ Ziemā es braucu no lielās kāpas ar ragavām un pa kailsala klāto vigu traucos ar slidām kā putns. Mašīnõd a’iliztõ ku’bbõ. Autod sööstsid kokku. ▫ Automašīnas saskrējās. JL75; KK78.3
(c) joosta, voolata ▫ tecēt, plūst - Jālgad panāb sāina pǟlõ, ve’r a’ilõb tā’giž. Jalad paneb seina peale, veri voolab tagasi. ▫ Uzliek kājas uz sienas, asinis plūst atpakaļ. Rõk ai’lõb jõvīst – kui sa rõkāndõd, ne’i lǟ’b. Jutt jookseb hästi – kuidas sa räägid, nii läheb. ▫ Runa plūst labi – kā tu runā, tā iet. KK77a
|
āina|āiga *33 s heinaaeg ▫ siena laiks ≈ āinad|āiga- Ne’i tulāb āinaāiga ja ta nä’gțõb eņtš knaššõmtõ. Nii tuleb heinaaeg ja ta näitab oma ilu. ▫ Nu nāk siena laiks, un tas rāda savu skaistumu. KK77b
|
akkõ 1 ¤36 vt püüda ▫ ķert - vi’zzõ akkõ kinni püüda, ▫ saķert, noķert
- A’ž sa tǭ’d rištīngtõ akkõ, si’nnõn u’m vakțõmõst un vērgõmõst. Kui sa tahad inimest püüda, sul tuleb valvata ja luurata. ▫ Ja tu gribi cilvēku noķert, tev ir jāvaktē un jāizlūko. Kaš akūb īr vi’zzõ. Kass püüab hiire kinni. ▫ Kaķis noķer peli. KK78; KK77a
|
ānkaŗ|platš *68 s ankruplats ▫ enkurvieta - Ānkaŗplatš u’m se, kus lǭja ētab ānkaŗ ja sīe immar ētab lūomõd. Ankruplats on see, kuhu paat heidab ankru ja selle ümber heidab loomused. ▫ Enkurvieta ir tā, kur laiva izmet enkuru un ap to samet tīklus [~ lomus]. Ānkaŗplatšõ ētizt ānkaŗ . Ankruplatsile heideti ankur. ▫ Enkurvietā izmeta enkuru. Mēg tä’mpõ vejīzmõ set ī’d ānkaŗplatšõs. Me täna püüdsime ainult ühel ankruplatsil. ▫ Mēs šodien zvejojām tikai vienā enkurvietā.
|
appõn|rok *79 s hapurokk (hapupiimast ja jahukördist tehtud jook) ▫ skābputra - Appõnrokkõ smeļūb ja jūob, si’z kǭjstõ jūob. Hapurokka tõstetakse välja ja juuakse, siis lusikast juuakse. ▫ Skābputru smeļ un dzer, [un] tad no karotes dzer. KK78b31
|
arrõ ¤50 vt
(a) arvata, arutada ▫ uzskatīt, domāt, spriest - ma arrõb ma arvan ▫ es uzskatu; tagān arrõ läbi arutada, järeldada ▫ izspriest
(b) arvestada ▫ rēķināties - ä’b arrõs arvestamata ▫ nerēķinoties ~ neņemot vērā 2Kr5.19
(c) arvet pidada, arvutada ▫ uzskaitīt, aprēķināt - tagān arrõ iļ kulūd kulude üle arvet pidada ▫ uzskaitīt izdevumus; tagān arrõs i’ļ āndamiz ja võtāmiz andmist ja võtmist arvestades ▫ došanu un ņemšanu uzskaitot Lk14.28; Fl4.15
- Rǭ’dõ ta tūndiz jõvīst ja mūoštiz siedā lu’ggõ ja arrõ. Raha ta tundis hästi ja oskas seda lugeda ja arvutada. ▫ Naudu viņš pārzināja labi un prata to skaitīt un aprēķināt. MV
|
astõ ¤18 vi
(a) astuda, ronida ▫ kāpt, rāpties - i’lzõ astõ üles ronida ▫ uzkāpt; i’ļļõ astõ üle astuda ▫ pārkāpt; mǭ’zõ astõ maha ronida ▫ nokāpt
- Ta astāb strepīst i’lzõ ja mǭ’zõ. Ta astub trepist üles ja alla. ▫ Viņš kāpj pa trepēm augšā un lejā. Izā astīz laijõ. Isa astus paati. ▫ Tēvs iekāpa laivā. Polākõd vȯļt astõnd tarā pǟl. Poisid olid roninud tara peale. ▫ Zēni bija uzkāpuši uz žoga. Minā astīz ǭbõ i’lzõ. Mina ronisin haavapuu otsa. ▫ Es uzkāpu apsē. Pī’egiļnikād astīzt i’bbizt sälgõ. Õitsilised ronisid hobuste selga. ▫ Pieguļnieki uzkāpa zirgiem mugurā. Astīz varbõ pǟlõ, la’z ta vȯlkõ tīedaji. Astuti varba peale, et ta teaks [~ olgu teadja]. ▫ Uzkāpa uz kājas pirksta, lai viņš zinātu [~ būtu zinātājs]. Ma astāb si’n jālgad pǟlõ, la’z vȯlkõ daņtšõmõst. Ma astun su jalgadele, et peaks tantsima. ▫ Es kāpju tev uz kājām, lai būtu jādejo. KK77b; LF74.16; KK77a
(b) astuda, kõndida ▫ kāpties, stāties, iet - jū’rõ astõ juurde astuda ▫ pieiet klāt; kilgõ astõ kõrvale hoida ▫ pakāpties malā; si’zzõl astõ sisse astuda ▫ iestāties; vastõ astõ vastu astuda, vastu hakata ▫ stāties pretī 86a4; 2Tm3.5
- Ma astāb kuodāj. Ma kõnnin koju. ▫ Es eju mājās. Mȯ’lmõd astābõd sūrd samūdõks randõ . Mõlemad astuvad suurte sammudega randa. ▫ Abi lieliem soļiem iet uz krastu. Pūoga astāb izā vastõ. Poeg astub isa vastu. ▫ Dēls nostājas pret tēvu.
|
aššõ 2 adv
(a) kiiresti, kähku ▫ ātri, aši - Se tä’m jūsõ u’m aššõ ne’i ikš un kakš. See käib temal kähku nii üks ja kaks. ▫ Tas pie viņa ir aši kā viens un divi. KK78
(b) enne ▫ agri, aši |
ä’b ¤62 va ei ▫ ne- - Ma ä’b lǟ’. Ma ei lähe. ▫ Es neiešu. Ta ä’b tīeda. Ta ei tea. ▫ Viņš nezina. Mēg ä’b nǟmõ. Meie ei näe. ▫ Mēs neredzam. Ne ä’b jāmstat. Nad ei hammusta. ▫ Viņi nekož. Mi’nnõn ä’b ūo aigõ. Mul pole aega. ▫ Man nav laika. Ä’b ūo tǟ’dzi. Pole tähtis. ▫ Nav svarīgi. Ä’b ūo vi’ggõ. Pole viga. ▫ Nav [ne] vainas. Ä’b ta tu’l. Ega ta tule. ▫ Viņš jau nenāks. Ma ä’b tund tēḑi. Ma ei tunne teid. ▫ Es jūs nepazīstu. Paldiņ tä’m kalmõ jemīņ mēg mitikš ä’b tīedamõ ja ä’b līedaksmõ. Praegu tema kalmu enam me ükski ei tea ja ei leiaks. ▫ Patlaban viņa kapu mēs neviens vairs nezinām un neatrastu.
|
ä’b|joudzi *199 adj jõuetu ▫ nespēcīgs - Vanātǭți īend rujāks ja ä’bjoudzizõks. Vanaisa jäänud haigeks ja jõuetuks. ▫ Vectēvs palicis slims un nespēcīgs. Mv
|
ä’b|kažīn *233 adj alamkihist ▫ zemas kārtas - ä’bkažīn ja pȯlgdõd alamast soost ja põlatud ▫ zems un nicināts 1Kr 1.28
|
ältõ ¤20 vt
(a) kiigutada, kõigutada, õõtsutada ▫ šūpot, šūpināt - jaļgi ältõ jalgu kiigutada ▫ šūpot kājas; la’jjõ ältõ paati kõigutada ▫ šūpot laivu
- Ta ǟlõb ja ǟltab ēņtšta. Ta kiigub ja kiigutab ennast. ▫ Viņš šūpojas un šūpo sevi. Lāinõd ǟltabõd. Lained õõtsutavad. ▫ Viļņi šūpo. Lind ǟltab tabārtõ. Lind õõtsutab saba. ▫ Putns šūpina asti. Ku jalgõ ǟltab, si’z ǟltab kuŗē lapstā. Kui jalga kiigutatakse, siis kiigutatakse kuradi last. ▫ Ja kāju šūpina, tad šūpina velna bērnu. KK78b28; 74.41
(b) hällitada ▫ auklēt - lapstā ältõ last hällitada ▫ auklēt bērnu
- Ta ǟltab lapstā. Ta hällitab last. ▫ Viņš auklē bērnu.
(c) liputada ▫ luncināt - tabārt ältõ saba liputada ▫ luncināt asti
|
ǟrkiļ *240 s koonlavarras, koonal ▫ ērkulis (etn.) - pakkõld|ǟrkiļ takukoonlavarras ▫ pakulu ērkulis
- Ǟrkiļ vȯ’ļ mingizt nēļakimdõ tsentimētõrt pitkā või amād vīžkimdõ ka, ja si’z tä’mmõn vȯ’ļtõ seļļizt rāikad si’zzõl ī’edtõd nēļa kaņț pǟl, algõ pakkõld sadāgõd mǭ’zõ. Koonlavarras oli mõned nelikümmend sentimeetrit pikk või kõik viiskümmend ja siis talle olid sellised sälgud sisse lõigatud nelja kandi peale, ärgu takud kukkugu maha. ▫ Ērkulis bija kādus četrdesmit centimetrus garš vai pat visus piecdesmit, un tad tam bija tādi iegriezumi iegriezti četrās malās, lai pakulas nekrīt zemē. 86a18
|
bēkõ ¤55 vt
(a) möirata ▫ rēkt
(b) möögida ▫ maurot - Ǟrga bēkõb, nī’emõ. Härg möögib, lehm. ▫ Vērsis mauro, govs. Ǟrgad bēkõbõd. Härjad möögivad. ▫ Vērši mauro. Vā’škizt ka mūndakõrd īekõbõd ja bēkõbõd. Vasikad kah mõnikord hüppavad ja möögivad. ▫ Teļi arī reizēm lec un mauro. Nī’emõd bēkõbõd mūndakõrd. Lehmad möögivad mõnikord. ▫ Govis mauro dažreiz. Ta bēkõb – bȱ, bȱ! Ta möögib – möö, möö! ▫ Tā mauro – mū, mū! *156.1; 86a18
(c) töinata ▫ brēkt - Piški ne’i bēkõb. Väike [laps] nii töinab. ▫ Mazais tā brēc. KK78b4
(d) jaurata ▫ aurot - Jarā jūobõn bēkõb. Joobnu jaurab. ▫ Piedzēries auro.
|
bīedrõb *159 s rehealune ▫ piedarbs - Bīedrõb vȯ’ļ sūr, kus viedīz vīļa ulzõ ja pūoļțiz i’bbiztõks. Rehealune oli suur, kuhu veeti vili laiali ja peksti hobustega. ▫ Piedarbs bija liels, kurā izklāja labību un kūla ar zirgiem.
|
bikšõd *172 s pl püksid ▫ bikses - Je’dmõl at vȯnd rǭz i’ļ pūola bikšõd ja sǟrpa’ggõldõks si’dtõd vi’zzõ a’lmõl pȯllõ. Enne on olnud veidi üle põlve püksid ja säärepaeltega seotud kinni allpool põlve. ▫ Agrāk ir bijušas nedaudz pāri ceļgaliem bikses un ar prievītēm sasietas zem ceļgaliem. Nǭ’gizt bikšõd vȯ’ļtõ barōnõdõn, ku ne ke’itõ ratstõs. Nahkpüksid olid parunitel, kui need käisid ratsa. ▫ Ādas bikses bija baroniem, kad viņi devās jāšus. Bikšõd at irmstõ tǟdõd. Püksid on hirmust täis. ▫ Bikses ir no bailēm pilnas. Tä’mmõn bikšõd dõ’ržõbõd. Tal püksid sõeluvad püüli [~ värisevad]. ▫ Viņam bikses trīc. Ku sa ä’d kūl, ma tī’eb si’nnõn strīplimizt bikšõd! Kui sa ei kuule, ma teen sulle triibulised püksid! ▫ Ja tu neklausīsi, es tev bikses strīpainas pataisīšu. Ta sai pi’ds bikšidi. Ta sai vastu pükse. ▫ Viņš dabūja pa biksēm. KK77b; 86a18
|
biļet *140 s pilet ▫ biļete - je’dspē’ņ-tā’giž biļet edasi-tagasi pilet ▫ biļete turp un atpakaļ
|
blek 2 *79 s plekk ▫ skārds - Blekstõ ažā u’m ka’žži pīlõn un jarā rūostõn. Plekist asi on märjana seisnud ja ära roostetanud. ▫ Skārda lieta ir stāvējusi slapja un sarūsējusi. KK78b26
|
blorgõ ¤49 vi kolistada ▫ blīkšķināt - Blorgõ võib, kis tī’eb mä’rrõ kuigõd; ta ētab a’žḑi, ja se blorgõb. Kolistada võib, kes teeb müra kuidagi; ta pillub asju, ja see kolistab. ▫ Blīkšķināt var tas, kurš taisa troksni kaut kā; viņš met lietas, un tas blīkšķina. *156.1 1.
|
bokā|alābõz *181 s raagremmelgas ▫ blīgzna (Salix caprea) - Bokāalābõz, se ä’b kazā ne’i nemē pȭzõ, nemē pa’j; se kazāb nemē pū ja sīen ne lī’edõd attõ ka seļļizt pūolimmargoutlimizt. Raagremmelgas, see ei kasva nii nagu põõsas, nagu paju; see kasvab nagu puu ja sellel need lehed on kah sellised poolümmargused. ▫ Blīgzna, tā neaug kā krūms, kā kārkls; tā aug kā koks un tai tās lapas arī ir tādas pusapaļas. 86a6
|
bǭ’rgõ *119 adj kole, kuri ▫ bargs - bǭ’rgõ āiga kole ilm ▫ bargs laiks; mustād, bǭ’rgõd pīlad mustad kurjad pilved ▫ melni, bargi mākoņi KK78a34; KK77b
- Mi’n izā kītiz ne’i set, ku pițki tulāb mie’rstõ, si’z līb bǭrgõ āiga, un ja ta tulāb mǭ pūoldõstõ e’žmiztõ kõrdõ, ku si’z līb knaš āiga. Minu isa ütles nii vaid, et kui äike tuleb merest, siis tuleb kole ilm, ja kui see tuleb maa poolt esimest korda, et siis tuleb ilus ilm. ▫ Mans tēvs teica tikai tā, kad negaiss nāk no jūras, tad būs bargs laiks, un, ja tas nāk no zemes puses pirmo reizi, tad būs skaists laiks. Se rištīng u’m bǭ’rgõ, seļļi kõ’zzi. See inimene on kuri, selline vihane. ▫ Tas cilvēks ir bargs, tāds dusmīgs. KK34 4; KK77b
|
brakšõ ¤34 vi praksuda ▫ brakšķēt - brakšūb ja pōkõb praksub ja lõhkeb ▫ brakšķ un lūzt KK78a31
- Pū oksād brakšõbõd. Puu oksad praksuvad. ▫ Koka zari brakšķ. KK78a31
|
bu’ŗžõ ¤51 vt
(a) kortsutada ▫ burzīt *156.1/7- Papīertõ võib bu’ŗžõ. Paberit võib kortsutada. ▫ Papīru var burzīt. Mūndakõrd nǭļa pierāst lapstā võtāb kä’ddõ ja si’z , ku ne’i kuigid liktāb tǟnda, kītõb bu’ŗžõb tǟnda. Mõnikord nalja pärast võetakse last kätte ja siis kui kuidagi teda liigutatakse, öeldakse, et kortsutatakse teda. ▫ Reizēm pa jokam bērnu paņem rokās un tad, kad kaut kā tā viņu kustina, saka, ka viņu burza.
(b) nühkida, küürida ▫ berzt - Ku ǭ’riņi piezūb, si’z bu’ŗžõb. Kui riideid pestakse, siis küüritakse. ▫ Kad drēbes mazgā, tad berž.
|
daņtšõ ¤47 vt tantsida ▫ dejot, dancot - tuoiz lil tagān (~ pie’rrõ) daņtšõ teise pilli järgi tantsida ▫ dancot pēc cita stabules
- Kil sa mi’nnõn ve’l dāņtšõd! Küll sa mul veel tantsid! ▫ Gan tu man vēl padancosi! Skrõuviz ažā vi’zzõ, si’z võiž tǟnda tī’edõ kui sa tǭ’d, ku ta dāņtšõb ja likūb, si’z sa ä’d või. Kruviti asi kinni, siis võis seda teha, nagu sa tahad, kui see tantsib ja liigub, siis sa ei või. ▫ Pieskrūvēja lietu, tad varēja to taisīt, kā tu gribi, ja tā staigā un kustās, tad tu nevari. KK78b30
|
dek 1 *61 s
(a) kate, tekk ▫ sega - ibīz|dek hobusetekk ▫ zirga sega; pȭrand|dek põrandariie ▫ grīdsega
- Ibīzdekīdi kudīz lupātist, pȭranddekīdi sērkišt, ja vanād ūoḑõrd, krīzdagõd, širtsõd, naizt blūzõd saitõ võttõd. Hobusetekke kooti lappidest, põrandariideid särkidest, ja vanad voodrid, pearätid, põlled, naiste pluusid võeti. ▫ Zirgu segas auda no lupatām, grīdsegas no krekliem, un vecas oderes, lakati, priekšauti, sieviešu blūzes tika ņemtas. PK88.8
(b) sõba ▫ villaine >villi 1 |
dopāz *203 adj raputaja ▫ kratošs - Dopāz i’bbi u’m seļļi, kis, ku ratstāb tä’mkõks, si’z tä’m sǟlgas u’m lǟlam istõ, ta kuigõz ne’i ä’bjõvīst kāndab, ja si’z ta dopāstõb ka, ku ta jemīņ ētab sälgõ kuigõz i’lzpēḑõn. Raputaja hobune on selline, kes, kui temaga ratsutatakse, siis ta seljas on raske istuda, ta kuidagi nii halvasti kannab, ja siis ta raputab ka, kui ta rohkem heidab selga kuidagi ülespoole. ▫ Kratošs zirgs ir tāds, kas, kad ar viņu jāj, tad viņa mugurā ir grūti sēdēt, viņš kaut kā tā nelabi nes, un tad viņš krata arī, kad viņš vairāk met muguru tā kā uz augšu. 152.2
|
dōŗa|pǟ *14 s põikpea ▫ stūrgalvis ~ doŗā|pǟ- Dōŗapǟ u’m seļļi, kis a’mmõ, midā ta nǟb, siedā ta tǭ’ks, ja ta ajāb siedā, või tegīž ta ä’b pa’n midēgõst kūlõmõks, mis tuoi kītõb, tä’mmõn u’m eņtš pǟ. Põikpea on selline, kes kõike, mida ta näeb, seda ta tahab, ja ta ajab taga seda, või jälle ta ei tee midagi kuulmaks, mis teine ütleb, tal on omaenese pea. ▫ Stūrgalvis ir tāds, kurš visu, ko viņš redz, to viņš grib, un viņš dzenas pēc tā, vai atkal viņš neklausa nekam, ko otrs saka, viņam ir sava galva. 86.35
|
dukārtõ ¤53 vt togida ▫ dunkāt - Ta kīskõb ja dukārtõb. Ta kisub ja togib. ▫ Viņš plēš un dunkā. KK78
|
duņtš *70 s
(a) puss ▫ duncis - kǭ’d tierāks duņtš kahe teraga puss ▫ divasmeņu duncis
(b) nuga ▫ nazis - Mēg ūomõ dūņtšid pǟlõ. Me oleme nugade peal. ▫ Mēs esam un nažiem. KK77a
(c) adranuga ▫ lemesis - Duņtš, se ī’edõb dūrbald kațki. Adranuga, see lõikab mättad katki. ▫ Lemesis, tas pārgriež velēnas. 79/7
|
džutškõ ¤55 vt susata ▫ bakstīt - si’z ta rištīngtõ džutškõb ja bokšūb. Siis ta inimest suskab ja puksib. ▫ Tad viņš cilvēku baksta un bada. KK78a61
|
ērškõ|krūonõ *118 s okaskroon ▫ ērkšķu kronis - Tä’mmõn pa’ņ sīe ērškõkrūonõ pǟ’zõ, la’z ne tǟnda siskāgõd ja mūotšõgõd rišt pǟl. Talle pandi see okaskroon pähe, et need teda torgiksid ja piinaksid ristil. ▫ Viņam uzlika to ērkšķu kroni galvā, lai tie viņu dur un moka pie krusta.
|
gērimi *200 s parkimine ▫ ģērēšana, miecēšana - Gērimiz pierāst amā jõvād vȯlkstõ tam kūord ja pa’j kūord ka. Parkimiseks kõige paremad oleksid tammekoored ja pajukoored kah. ▫ Miecēšanai vislabākās būtu ozola mizas un kārkla mizas arī. 86 12.1
|
glagāstõ ¤53 vi lärmata ▫ trokšņot - Ku lapst kǟ’bõd ja ourõbõd, si’z lapst glagāstõbõd, tī’ebõd mä’rrõ. Kui lapsed käivad ja karjuvad, siis lapsed lärmavad, teevad kära. ▫ Kad bērni staigā un brēc, tad bērni trokšņo, taisa troksni. KK78a43
|
glittõ ¤32 vi ligaseks muutuda ▫ glumēt, kļūt glumam - Ku u’m ka’žži ja īeb li’bḑõks, si’z glitūb. Kui on märg ja läheb libedaks, siis muutub ligaseks. ▫ Kad ir slapjš un kļūst slidens, tad kļūst glums. KK78a44
|
gǭ’žõ ¤51 vt
(a) paisata, lükata, ajada, langetada ▫ gāzt, apgāzt - immõr gǭ’žõ ümber ajada ▫ apgāzt KK78a44
- Ne pigā gǭ’žizt vȭrõ rištīng mǭ’zõ. Nad peaaegu paiskasid võõra inimese maha. ▫ Viņi gandrīz nogāza svešu cilvēku. Sadāb, ku ta gǭ’žõb! Kukub, kui ta ajab ümber! ▫ Krīt, kad viņš gāž! Sīe ūrganaigās vȯ’ļ nēḑi pūḑi kațki pu’rdõt ja mǭ’zõ gǭ’ždõd. Selle oja ääres oli neid puid katki näritud ja maha langetatud. ▫ Tā strauta malā tie koki bija pārgrauzti un sagāzti. 85b4; KK78a45; 86a15
(b) kallata ▫ gāzt, bērt - mǭ’zõ gǭ’žõ maha kallata ▫ izgāzt KK78a44
|
gõ’ŗštõ ¤54 vt kõristada ▫ grabināt - Panāb krežīļ si’zzõl jernidi ja si’z gõ’ŗštõb. Pannakse korvi sisse herneid ja siis kõristatakse. ▫ Ieliek grozā zirņus un tad grabina. KK78a43
|
gru’ztõ ¤54 vt röstida ▫ grauzdēt - Kaffeztõ gruztõb padā sizāl tu’l pǟl, tǟnda siegūb, ta īeb brūnizõks ja si’z jovāb. Kohvi röstitakse pajas tule peal, teda segatakse, ta muutub pruuniks ja siis jahvatatakse. ▫ Kafiju grauzdē katlā uz uguns, to maisa, tā paliek brūna, un tad maļ. KK78a45
|
gūnka *46 s krooge, volt ▫ kroka - gūnkas vȱlda krookis olla ▫ būt sakrokotam; gunkõ vie’ddõ krookida ▫ sakrokot; kakš gunkõ kaks krooget ▫ divas krokas KK78a45
- Ǭ’rõnd viedāb gunkõ, lānga le’bbõ ja viedāb. Riided veetakse krousi, niit läbi ja veetakse. ▫ Drēbes savelk krokā, diegu cauri un savelk. KK78a45
|
ī’diņțõ ¤54 vt ühendada ▫ savienot, apvienot - Või translatīv ja komitatīv ä’b vȯlkstõ ī’diņțõb ī’dõ nõtkõmõ? Kas tanslatiiv ja komitatiiv ei oleks ühendatavad ühte käändesse? ▫ Vai translatīvs un komitatīvs nebūtu apvienojami vienā locījumā? EA1.3
|
ī’dlimi *202 adj
(a) ühtlane, ühesugune ▫ vienmērīgs, viendabīgs KK78aI41
(b) tasane ▫ līdzens - Mie’r īeb ī’dlimizõks ja vagāks. Meri jääb tasaseks ja vaikseks. ▫ Jūra paliek mierīga un klusa. KK34.2
(c) ühetasane ▫ vienā līmenī, viena līmeņa- |
īdõmõst-ǭdõmõst adv
(a) iidamast-aadamast, pikalt ja laialt ▫ gari un plaši - īdõmõst-ǭdõmõst rõkāndõ iidamast-aadamast rääkida ▫ runāt gari un plaši
(b) iidamast-aadamast, ammusest ajast ▫ sen - se u’m īdõmõst-ǭdõmõst see on iidamast-aadamast saadik ▫ tas ir no Ādama laikiem
|
ī’ds|ku’bs adv üheskoos ▫ kopā, vienkop ≈ ī’dsõ|ku’bsõ- ī’dsku’bs vȱlda olla üheskoos ▫ būt kopā
- Ta jelīz īed-pǟvad ī’dsku’bs. Ta töötas ööd-päevad üheskoos. ▫ Viņš strādāja caurām dienām un naktīm [~ dienas un naktis kopā]. Mi’n u’m jõvā mēļ, ku sa tulād mä’dkõks ī’dsku’bs. Mul on hea meel, et sa tuled koos meiega. ▫ Man ir labs prāts, ka tu nāc kopā ar mums.
|
īe *15 s öö ▫ nakts - ȭ’dõgspūol īedõ õhtupoole ööd ▫ nakts vakara pusē; ūomõgpūol īedõ hommikupoole ööd ▫ nakts rīta pusē 152.1
- Si’z līb se mustā pitkā īe tegīž. Siis tuleb jälle see must pikk öö. ▫ Tad atkal būs tā garā melnā nakts. Ma magīz tä’m jūsõ i’ļ īe. Ma magasin öö tema juures. ▫ Es gulēju pie viņa pa nakti. Ne attõ ne’iku īe ja pǟva, ikš u’m va sangdõ, tuoi sieldõ. Nad on nagu öö ja päev, üks on va juhm, teine on selge peaga. ▫ Viņi ir kā diena un nakts, viens ir, rau, dumjš, otrs gaišu galvu. KK77a; KK78b13
|
īeiņ adv öösiti ▫ naktīm - īeiņ ja pǟviņ öösiti ja päeviti ▫ naktīm un dienām Mk4.27
|
igāni *200 adj igavene ▫ mūžīgs - igāni jelāmi igavene elu ▫ mūžīga dzīve Mt19.16
- Ja ma āndab näntõn igāniz jelāmiz, ja ne ä’b lǟ’t igānõs ukkõ. Ja ma annan neile igavese elu ja nad ei lähe iialgi hukka. ▫ Un es tiem dodu mūžīgu dzīvību, un tie nekad neies bojā. Jh10.28
|
ilgõ|razā *25 s hülgerasv ▫ roņu tauki - Sǭrlizt ja rū’nlizt sīebõd ilgõ ra’zzõ. Saarlased ja ruhnlased söövad hülgerasva. ▫ Sāmsalieši un roņsalieši ēd roņu taukus. 74.41
|
i’ļ|vaņțlõks *206 s aruanne ▫ pārskats - āigast i’ļvaņțlõks aastaaruanne ▫ gada pārskats; pe’ļdõks ja kǭ’tõks i’ļvaņțlõks kasumiaruanne [~ sissetuleku ja väljamineku auanne] ▫ peļņas un zaudējumu pārskats
|
īņõ adv
(a) kaasa ▫ līdzi (virziens) = īņõz (a)- īņõ andõ kaasa anda ▫ dot līdzi; īņõ je’llõ kaasa teha ~ kaasa elada ▫ darboties līdzi ~ dzīvot līdzi; īņõ lǟ’dõ kaasa minna ▫ iet līdzi; īņõ tõmbõ kaasa tõmmata ▫ aizraut; īņõ tundõ kaasa tunda ▫ just līdzi; īņõ vie’ddõ kaasa vedada ▫ vilkt līdzi
- Ta āndiz mi’nnõn leibõ īņõ. Ta andis mulle leiba kaasa. ▫ Viņš iedeva man maizi līdzi. Se viedīz rebīz eņtšõn īņõ. See vedas rebase enesega kaasa. ▫ Tas aizveda lapsu sev līdzi. Mi’n u’m jõvā mēļ, ku sa tulād mä’ddõn īņõ. Mul on hea meel, et sa tuled meiega kaasa. ▫ Man ir labs prāts, ka tu nāc mums līdzi. J13
(b) kaasas ▫ līdzi = īņõs- īņõ kǟ’dõ kaasas käia ▫ staigāt līdzās
- Ī’dõn tuoizõn vȯ’ļtõ veļīd ja sõzārd īņõ. Ühel-teisel olid vennad ja õed kaasas. ▫ Vienam otram bija brāļi un māsas līdzi. Kǟ’ mi’nnõn īņõ! Käi minuga kaasas! ▫ Staigā man līdzi! J13; J66
|
irg *94 s
(a) hetk ▫ brīdis - ve’l lītiz irg veel lühike hetk ▫ vēl īsu brīdi Jh14.19
- Tä’ddõn ä’b ūo tīedamõst āigidi ja īrgidi. Teie ei pea teadma aegu ja hetki. ▫ Jums nav jāzina laiki un brīži. Ap1.7
(b) järk ▫ posms - Tǭlaāiga īrgõd: e’žmõks se vȯ’ļ Jǭkõ, Jǭkõ ētiz e’žmiz ki’v mie’rrõ, tǭla ki’v, tuoiz ētiz se Labrīntš, ja kuolmõz ētiz ma ä’b mǟ’dlõ emīņ, kis se ētiz, ja si’z vȯ’ļ tǭla vaļmõz. Talveaja algusjärgud: esiteks oli see Jaak, Jaak heitis esimese kivi merre, talvekivi, teise heitis see Laurits, ja kolmanda heitis, ma ei mäleta enam, kes see heitis, ja siis oli talv valmis. ▫ Ziemas laika posmi: pirmais – tas bija Jāks, Jāks iemeta pirmo akmeni jūrā, ziemas akmeni, otro iemeta tas Labrencis, un trešo iemeta, es neatceros vairs, kurš iemeta, un tad bija ziema gatava. 86b13
|
irm *125 s hirm ▫ bailes - irm eitõ hirm hakata ▫ mesties bail; irmsõ je’llõ hirmus elada ▫ dzīvot bailēs; irmstõ kangtõks īedõ hirmust kangeks jääda ▫ sastingt no bailēm
- Mi’nnõn u’m irm tä’mstõ. Mul on hirm tema pärast. ▫ Man ir bail par viņu. Mi’nnõn u’m irm, ku set se läpš ä’b lǟ’ ukkõ. Mul on hirm, kui vaid see laps ei lähe hukka. ▫ Man ir bail, ka tik tas bērns neaiziet postā. Irm tulāb pǟlõ. Hirm tuleb peale. ▫ Bailes nāk virsū. Tä’mmõn eitõn irm. Tal hakanud hirm. ▫ Viņam sameties bail. Ne’i je’n u’m irm, ku ibūkst attõ pistõ. Niipalju on hirm, et juuksed on püsti. ▫ Tik ļoti bail, ka mati ir [sacēlušies] stāvus. Ta āndiz mi’nnõn irmõ. Ta tekitas minus [~ andis mulle] hirmu. ▫ Viņš radīja man bailes. Ta u’m a’mši irmõ täuž. Ta on alatasa hirmu täis. ▫ Viņš vienmēr ir pilns baiļu. Bikšõd at irmstõ tǟdõd. Püksid on hirmu tõttu [~ hirmust] täis. ▫ Bikses ir pilnas no bailēm. Irmstõ võib īekõ nǭ’gõst ulzõ, un kīlmast. Hirmust võib hüpata nahast välja, ning külmast. ▫ No bailēm var izlēkt no ādas ārā, un no aukstuma. KK77a; KK78a18; 86b13; EV14
|
īrmatõks *207 s hirmutis, peletis ▫ biedēklis - ne’iku līndõd īrmatõks nagu linnuhirmutis ▫ tā kā putnubiedēklis KK78a18
- Īrmatõks panāb, algõ līndõd läkkõd ta’rrõ; tīeb rištä’bbiz kakš pūdõ, taibõ ja tä’mmõn tutkāmõ rišt ja ētab nänt pūdõn vanād kāltsad immõr. Hirmutis pannakse, et ärgu linnud mingu aeda; tehakse ristamisi kaks puud, teiba ja sellele otsa risti ja visatakse neile puudele vanad kaltsud ümber. ▫ Biedēkli izliek, lai putni neiet dārzā; uztaisa krustām divus kokus, maiksti un tās galā krustu, un apmet ap tiem kokiem vecas lupatas. 86b13
|
iŗā|mǭŗa *44 s sõstar ▫ jāņoga, upene (Ribes) PD88.10 = irē|mǭŗa- Iŗāmǭŗad attõ pu’nnizt ja mustād, attõ vāldad ka. Sõstrad on punased ja mustad, on valged ka. ▫ Jāņogas [~ vai upenes] ir sarkanas un melnas, ir arī baltas. PD88.10
|
ištīm *154 s
(a) iste, istekoht ▫ sēdeklis, sēdvieta - ištīmõks rattõd istmega vanker ▫ rati ar sēdekli
- Võtā eņtšõn ištīm! Võta enesele istekoht! ▫ Apsēdies [~ Ieņem sēdvietu]! Ta āndiz mi’nnõn ištīmt. Ta andis mulle istet. ▫ Viņš iedeva man sēdvietu. Ra’jjõn u’m ištīm, nēļa jalgõ ja sǟlga tagān knõ’bbiļ. Toolil on iste, neli jalga ja selja taga seljatugi. ▫ Krēslam ir sēdvieta, četras kājas un aiz muguras atzveltne. 151.1
|
ī’tiz adv
(a) võrdselt ▫ vienlīdzīgi - Pušnikād jagīzt kalād järā ī’tiz ī’dõn ja tuoizõn. Paarimehed jagasid kalad võrdselt ühele ja teisele. ▫ Pušnieki sadalīja zivis līdzīgi vienam un otram. 4,16
(b) ühtpidi ▫ vienā virzienā - Ī’dõn kīedõn vȯ’ļ kīer ī’tiz, tuoizõn kīer vȯ’ļ tuoistiz. Ühel köiel oli keere ühtpidi, teisel oli keere teistpidi. ▫ Vienai virvei pinums bija vienā virzienā, otrai pinums bija otrā virzienā.
|
ī’žkiz adv
(a) eraldi, lahku ▫ atsevišķi - Pa’n lī’ebizt liestād ī’žkiz! Pane lihavad lestad eraldi! ▫ Noliec treknās butes atsevišķi!
(b) eriti ▫ īpaši, sevišķi - Līvõ ro’vz, ī’žkiz skūollapst, tie’nnigid eņtš nūoŗi sizāŗi ja veļīdi! Liivi rahvas, eriti koolilapsed, tänage oma noori õdesid ja vendi! ▫ Lībiešu bērni, īpaši skolnieki, pateicieties savām jaunajām māsām un brāļiem.
|
ja knj ja, ning ▫ un - ja ne’i kōgaz ja nii edasi ▫ un tā tālāk EID
|
ja’gdõks *208 s
(a) jaotus ▫ sadalījums
(b) jagatis ▫ dalījums (mat.) - Kūd ja kuolm ja’gdõks u’m kakš. Kuue ja kolme jagatis on kaks. ▫ Seši un trīs dalījums ir divi.
|
järāndiz adv ära ▫ projām, nost ~ järāndz ; = jarā (a), järā- No mūnda kõrd josābizt järāndiz ka ja sai kū’oḑõn brak pǟl ja kīskizt vadād järāndiz. No mõnikord eksiti ära ka ja sattuti otse vraki peale ja kisti noodad puruks [~ ära]. ▫ Nu reizēm apmaldījās arī un nokļuva tieši uz vraka, un saplēsa vadus. D14
|
je’ddõ|pē’ḑõn adv
(a) edasi, ettepoole ▫ tālāk, uz priekšu - je’ddõpē’ḑõn-tā’gižpē’ḑõn edasi-tagasi ▫ turp un atpakaļ; ja ne’i je’ddõpē’ḑõn ja nii edasi ▫ un tā tālāk; je’ddõpēḑõn kītõ edasi öelda; ennustada ▫ pateikt tālāk; pareģot, prognozēt; je’ddõpēḑõn lǟ’dõ edasi minna, edeneda ▫ iet uz priekšu, attīstīties; je’ddõpē’ḑõn likkõ edasi lükata ▫ stumt uz priekšu ~ atlikt; je’ddõpē’ḑõn oppõ edasi õppida ▫ mācīties tālāk; je’ddõpē’ḑõn pä’zzõ edasi jõuda ▫ tikt uz priekšu
- I’bbi lǟ’b je’ddõpē’ḑõn. Hobune läheb edasi ▫ Zirgs iet uz priekšu. Ma vaņtlõb je’ddõpēḑõn. Ma vaatan ettepoole. ▫ Es raugos uz priekšu. KK78a38
(b) edaspidi ▫ turpmāk - Je’ddõpē’ḑõn ma līb kovālim. Edaspidi ma olen targem. ▫ Turpmāk būšu gudrāks.
|
je’llõ 3 ¤13 vi
(a) elada ▫ dzīvot - kuo’nnõ, rāndas je’llõ kodus, rannas elada ▫ dzīvot mājās, jūrmalā
- Kǭrli jelāb Sīkrõgõl. Kǭrli elab Sīkrõgis. ▫ Kārlis dzīvo Sīkragā. Ta tuļ Sīkrõgõl jelām. Ta tuli Sīkrõgi elama. ▫ Viņš atnāca dzīvot uz Sīkragu. Tuoi suodā, mis mä’d kazām sai le’bbõ jelām, tuoi līvliztõn jemīņ vaijõ. Teine sõda, mis meie põlvkond pidi läbi elama, tõi liivlastele rohkem vaeva. ▫ Otrais karš, kurš mūsu paaudzei bija jāpiedzīvo, atnesa lībiešiem vairāk posta. Jegāī’dõn u’m jelāmõst eņtš pie’rrõ. Igaüks peab elama enese järgi. ▫ Katram ir jādzīvo pa savam. Ma jelāb ne’i ku jemā ripsõ. Ma elan nagu ema süles. ▫ Es dzīvoju kā mātes klēpī. Ku rištīng jelāb ne’i ku kik nanā pǟl, si’z ta jegāl āigal võib li’bštõ. Kui inimene elab nagu kukenoka peal, siis ta võib igal ajal libastada. ▫ Ja cilvēks dzīvo kā uz gaiļa knābja, viņš var jebkurā laikā paslīdēt. Ma ne’i ku kǭ’d tu’l va’isõ jelāb, ī’dst irm un tuoist irm. Ma elan nagu kahe tule vahel, ühest hirm ja teisest hirm. ▫ Es dzīvoju kā starp diviem uguņiem, no viena bail un no otra bail. Jelāb ne’i ku kuoț sizāl. Elab nagu kotis. ▫ Dzīvo kā maisā. Ne’i ku tu’lka’jsõ jelāb, ä’b või mõitizõks tǟnda sǭdõ. Elab nagu tulekahjus, ei või teistsuguseks teda saada. ▫ Dzīvo kā ugunsgrēkā, nevar viņu padarīt citādu. Ta jelāb ne’i ku tijā tūļ (~ ne’i ku tūl pǟl). Ta elab nagu tühi tuul (~ nagu tuule peal). ▫ Viņš dzīvo kā tukšs vējš (~ kā uz vēja). Ma jelāb ne’i ku u’ņštä’bbiz. Ma elan nagu unes. ▫ Es dzīvoju kā sapnī. Ne ne’i ku kaš pi’ņņõks jelābõd. Need elavad nagu kass koeraga. ▫ Viņi dzīvo kā kaķis ar suni. Ne jelābõd ne’i ku piņīd. Need elavad kui koerad. ▫ Viņi dzīvo kā suņi. KK77a; KK77b; KK78; VS36
(b) toime tulla ▫ tikt galā - Jālga u’m jarā pūdõn, ä’b või tä’mkõks je’llõ. Jalg on tuimaks jäänud, ei või sellega toime tulla. ▫ Kāja ir notirpusi, nevar ar to tikt galā. KK78
(c) asustada ▫ apdzīvot - līvližist i’ļļõ je’ltõd teritorij liivlaste poolt asustatud maa-ala ▫ lībiešu apdzīvotā teritorija
|
jemīņ adv
(a) rohkem, enam ▫ vairāk - Nēḑi võiž vȱlda jemīņ agā veitim. Neid võis olla rohkem või vähem. ▫ To varēja būt vairāk vai mazāk. Mä’d kilās si’gži kalāmī’ed vejīzt jemīņ brēțliži ä’bku sīļkidi. Meie külas sügisel kalurid püüdsid rohkem kilusid kui silke. ▫ Mūsu ciemā rudenī zvejnieki zvejoja vairāk brētliņas nekā reņģes. Se maksāb jemīņ. See maksab rohkem. ▫ Tas maksā vairāk.
(b) alles, kauem, enam ▫ vairs, ilgāk - Mūdõ jemīņ ä’b ūo, set sǭrad un tabār. Muud enam ei ole, ainult sarved ja saba. ▫ Cita vairs [nekā] nav, tikai ragi un aste. Ma jemīņ ä’b lǟ’. Ma enam ei lähe. ▫ Es vairs neiešu. Mis si’z jemīņ vȯ’dlõ! Mis siis enam oodata! ▫ Ko tur vairs gaidīt! KK77a; J14
|
jeng *94 s
(a) hing, eluvaim ▫ dvēsele, gars - pūol jengkõks rištīng poolelus inimene ▫ pusdzīvs cilvēks; eņtš jeng andõ oma hing anda ▫ atdot dvēseli; eņtš jeng jettõ oma hing jätta ▫ atstāt dvēseli; eņtš jeng pǟlõ võttõ oma hingele võtta ▫ ņemt pie sirds; jengõ jettõ hinge heita ▫ izlaist garu; jengõ ulzõ sīedõ hinge välja süüa ▫ saēst sirdi; jengõ ulzõ võttõ hinge välja võtta ▫ novest kapā KK77a; KK78; Ap5.5
- Jeng u’m sizāl ku ta u’m je’lsõ. Hing on sees, kui ta on elus. ▫ Dvēsele ir iekšā, ja viņš ir dzīvs. Jeng lǟ’b ulzõ. Hing läheb välja. ▫ Dvēsele iziet ārā. Vīļa, sīe võtīzt, jeng set jetīzt. Vara, see võeti, hing vaid jäeti. ▫ Mantu, to paņēma, pliku [~ tikai] dvēseli atstāja. Ta eņtš jeng āndiz jarā sīe tīekõks. Ta andis oma hinge selle tööga. ▫ Viņš atdeva savu sirdi šim darbam. Ta jetīz eņtš jeng sīņõ. Ta jättis oma elu sinna. ▫ Viņš atstāja tur savu dvēseli. Alā võttõ seļļizt pattõ eņtš jeng pǟlõ! Ära võta sellist pattu oma hinge peale! ▫ Neuzņemies tādu grēku uz sirds! Ī’ž eņtš jengõ sa viedād ja je’lsõ sa ūod. Ise oma hinge sa vead ja elus sa oled. ▫ Pats savu garu tu velc, un dzīvs tu esi. Ānda mi’n jengõn armõ, la’z se jeng võigõ jengõ! Anna mu hingele rahu, et see hing võiks hingata! ▫ Dod manai dvēselei mieru, lai tā dvēsele var elpot! Ma laskūb si’n jeng ulzõ. Ma lasen su hinge välja. ▫ Es tevi nogalināšu [~ izlaidīšu tavu dvēseli ārā]. KK77; KK77b
(b) hing, hingetõmme, hingus ▫ elpa - jengõ vie’ddõ sisse hingata ▫ ievilkt elpu; jengõ võttõ hinge tagasi tõmmata ▫ atvilkt elpu
- Jeng īeb vi’zzõ. Hing jääb kinni. ▫ Elpa aizraujas. U’m pidāmõst jeng vizās. Tuleb pidada hinge kinni. ▫ Jāaiztur elpa. Ta kie’vtõb eņtš jeng ulzõ. Ta köhib oma hinge välja. ▫ Viņš izklepo savu elpu ārā. Ä’b sǭ jengõ tagān. Ei saa hinge tagasi. ▫ Nevar atgūt elpu. Jengõ viedīz, ne’i vȯ’ļ kärmi kurks. Hingas sügavalt sisse, nii oli kärbes kurgus. ▫ [Kā] ieelpoja, tā bija muša rīklē. Pe’rri jeng lekš ne’i pa pitkāld. Viimne hingetõmme läks nii pikalt. ▫ Pēdējā ieelpa bija tāda garāka. KK77a
(c) hing, hingeline ▫ dvēsele, cilvēks - jēngõd|āiga hingedeaeg ▫ veļu laiks
- jelābi jeng ~ je’lsõ jeng elav hing ▫ dzīva dvēsele 498.2
- Täs ä’b ūo mitī’dtõ jengõ. Siin pole mitte ühtki [elavat] hinge. ▫ Te nav nevienas dvēseles.
|
je’ngid adv küllalt sageli ▫ visai bieži, nereti ≈ je’ngõd- Je’ngid līvõ naiži pūtiz mu’r ja ä’bvȯņ, ku mie’r võtīz igā pǟl mī’e agā pūoga. Küllalt sageli puudutas liivi naisi mure ja õnnetus, kui meri võttis igaveseks mehe või poja. ▫ Visai bieži lībiešu sievietes skāra raizes un nelaime, kad jūra uz mūžu paņēma vīru vai dēlu. HG33
|
jettõ ¤19 vt
(a) jätta ▫ atstāt - īlma pǟlõ jettõ ilma peale jätta ▫ atstāt uz pasaules; jarā jettõ maha jätta ▫ pamest; tagān jettõ järele jätta ▫ atstāt iepakaļ
- Ta vīž mi’n īņõ ja jetīz īlma pǟl. Ta viis mu kaasa ja jättis ilma peale. ▫ Viņš aizveda mani līdzi un atstāja pasaulē. Ma jetāb pi’ņ eņtšõn. Ma jätan koera enesele. ▫ Es atstāju suni sev. Ma jetāb sīnda ma’ggõm. Ma jätan sind magama. ▫ Es atstāju tevi guļam. KK77a; KK78a47
(b) loobuda ▫ atteikties - Ma jetāb siedā. Ma loobun sellest. ▫ Es atsakos no tā. 2Kr12.6
|
jumāl|lēba *21 s armulaualeib ▫ dievmaizīte - Jumāllēbad vȯ’ļtõ piškizt, immõrgoutlimizt ja vȯitõd nemē pūlī’edõd. Armulaualeivad olid väiksed ümmargused ja õhukesed nagu puulehed. ▫ Dievmaizītes bija mazas, apaļas un plānas kā koka lapas. Vanād ro’vdõn tulāb kuodāj āndam jumālleibõ. Vanadele inimestele tullakse koju armulaualeiba andma. ▫ Veciem cilvēkiem nāk mājās dot dievmaizītes. 86a21; KK77
|
jū’rõ|tǟ’tõks *208 s
(a) märkus ▫ piezīme
(b) lisamärk, diakriitik ▫ papildu zīme, diakritiskā zīme (lingv.) - U’m kȭlbatõd jū’rõtǟ’tõkši kēratǟ’dõd pǟlõ ja allõ. On tarvitatud lisamärke kirjatähtede peal ja all. ▫ Izmantotas papildu zīmes uz un zem burtiem. K85
|
kaibõ ¤37 vt
(a) kaevata ▫ sūdzēties, sūdzēt - kū’oḑõ kaibõ kohtusse kaevata ▫ iesūdzēt tiesā
- Ma tīedab, kis mīnda kāibiz. Ma tean, kes minu peale kaebas. ▫ Es zinu, kas mani apsūdzēja. Läpš lǟ’b jemān kaibõm tuoiz pǟlõ. Laps läheb emale teise peale kaebama. ▫ Bērns iet sūdzēties mātei par otru. KK78
(b) kurta ▫ gausties - i’ļ eņtš kaibõ enese üle kurta ▫ gausties par sevi
- Kāibõb i’ļ eņtš lapst, va’ist at slikțõd lapst, agā kāibõb, ku pūoga u’m kougõn kuondõ ja ä’b tu’l vaņtlõm. Kurdetakse oma laste üle, vahel on halvad lapsed, aga kaevatakse, et poeg on kaugel ja ei tule vaatama. ▫ Gaužas par saviem bērniem, reizēm ir slikti bērni, bet gaužas, ka dēls ir tālu no mājām un nenāk apraudzīt. FŽ88.33
|
kapīņțõ 2 ¤53 vt pinnida ▫ kapināt (etn.) - Vikātõ kapīņțõb, rabūb vastõ, al u’m vikāt lakt, mis pǟl pidāb vikāt ja vazārõks rabūb, la’z vikāt tierā īegõ vȯitõks ja se vȯlks paŗīmstiz ī’edõb. Vikatit pinnitakse, lüüakse vastu, all on vikatialasi, mille peal hoitakse vikatit ja haamriga lüüakse, et vikati tera muutuks õhukeseks ja see oleks paremini lõikav. ▫ Izkapti kapina, sit pa to, apakšā ir izkapts lakta, uz kuras tur izkapti un sit ar āmuru, lai izkapts asmens kļūtu plāns un tas labāk grieztu. 86.50
|
kartõ 1 ¤20 vt karta, peljata ▫ baidīties - Ma kārtab. Ma kardan. ▫ Es baidos. Ma kārtab ne’i ku tūlda. Ma kardan nagu tuld. ▫ Es baidos kā no uguns. Ma kārtab tä’mstõ ne’i ku tu’lstõ. Ma kardan teda nagu tuld. ▫ Es baidos no viņa kā no uguns. Minā rǭz kārtiz sīest ēsti literatūrõst. Mina veidi kartsin seda eesti kirjandust. ▫ Es nedaudz baidījos no tās igauņu literatūras. Kunāid ä’b ūo jemīņ kārtamõst ukkõ lē’mizõst, pūtõksõst ja nǟlgast. Kunagi ei pea enam kartma hukkumist, puudust ja nälga. ▫ Nekad vairs nav jābaidās no bojā ejas, trūkuma un bada. Ta kārtab lǟ’dõ. Ta kardab minna. ▫ Viņš baidās iet. Ta kārtiz siedā tī’edõ. Ta kartis seda teha. ▫ Viņš baidījās no tā darba. KK77a; KK78a18; 152.2
|
kastõ ¤18 vt
(a) kasta ▫ laistīt, liet - Ta kastāb puțkidi. Ta kastab lilli. ▫ Viņš lej puķes. Ma kastāb puțkidi vie’dkõks. Ma kastan lilli veega. ▫ Es laistu puķes ar ūdeni. Leibõ u’m kastāmõst, ku panāb kukkiļi ǭ’jõ: si’z naizpūoļi tī’eb kädūd kažīzõks un tī’eb tazīzõks se kukīļ. Leiba peab kastma, kui pannakse pätse ahju: siis naisterahvas teeb käed märjaks ja teeb tasaseks selle pätsi. ▫ Maize ir jālaista, kad kukuļus liek krāsnī: tad sieviete saslapina rokas un nolīdzina to kukuli. Agā leibõ kastāb si’z tegīž kä’dkõks, ku ulzõ võtāb: panāb benk pǟlõ, si’z kastāb ja ǭ’rõn la’gtõb pǟlõ, si’z kūor u’m pī’emdi. Aga leiba kastetakse siis jälle käega, kui välja võetakse: pannakse pingile, siis kastetakse ja laotatakse riie peale, siis kooruke on pehme. ▫ Bet maizi laista tad atkal ar rokām, kad ņem ārā: uzliek uz sola, tad aplaista un uzklāj virsū drānu, tad garoza ir mīksta. PK88.12; KK78a54
(b) kasta, teha märjaks ▫ mērcēt, slapināt - Ta kastīz jālgad kažīzõks. Ta kastis jalad märjaks. ▫ Viņš samērcēja kājas. Alā kast eņtš ǭ’rõnd. Ära tee oma riideid märjaks. ▫ Nesaslapini savas drēbes. Ma kastāb lēbarazā si’zzõl. Ma kastan leiva rasva sisse. ▫ Es mērcēju maizi taukos.
|
kaš *69 s kass ▫ kaķis - pǟgiņ kašīdi palju kasse ▫ daudz kaķu
- Kaš pidāb pa jumālõks. Kass peab [ennast] jumalaks. ▫ Kaķis tur [sevi] par dievu. Kaš nūolõb käpā ja käpāks ēņtšta piezūb. Kass lakub käppa ja käpaga peseb ennast. ▫ Kaķis laiza ķepu un ar ķepu sevi mazgā. Kǟ’b nemē kaš immar tuļīz sandrok. Käib nagu kass ümber palava pudru. ▫ Staigā kā kaķis ap karstu putru. Kaš mǟngab īrõks. Kass mängib hiirega. ▫ Kaķis spēlējas ar peli. Kaš piezūb siļmi, līb kilāro’vžti, ja kus pūol u’m tabār tutkām, sǟldõ pūoldõ tu’lbõd. Kass peseb silmi, tuleb külalisi, ja kus pool on sabaots, sealtpoolt tulevad. ▫ Kaķis mazgā acis, būs ciemiņi, un uz kuru pusi ir astes gals, no tās puses nāks. Kis se lǟ’b kaš pierāst ka’llõ ve’jjõm. Kes see läheb kassi jaoks kala püüdma. ▫ Kas tad ies kaķim zivis zvejot. Mä’d va’isõ u’m mustā kaš – si’z ä’b ūo jõvā mēļ ī’dtuoizõn vast ī’dttūoizta. Meie vahel on must kass – siis ei ole head meelt teineteisel teineteise vastu. ▫ Starp mums ir melns kaķis – tad nav labs prāts vienam pret otru. KK77a; KK78A19
|
kațki 3 adv katki ▫ pušu - kațki ī’edõ katki lõigata ▫ pārgriezt pušu; kațki kīskõ katki rebida ▫ pārraut; kațki lǟ’dõ katki minna ▫ saplīst; kațki murdõ katki murda ▫ pārlauzt; kațki ra’bbõ katki lüüa ▫ pārsist
- Kieuž u’m kațki. Köis on katki. ▫ Virve ir pušu. Märā pȯtkāstõn si’zzõl, un se pū u’m rištõ kațki un neku šnäu u’m mǭsõ. Mära löönud sisse, ja see puu on risti pooleks ja nagu näuh on maas. ▫ Ķēve ir iespērusi, un tas koks ir šķērsām pušu un kā plaukš ir zemē. KK34.1 4
|
käpā *41 s käpp ▫ ķepa - käppõ i’mmõ käppa imeda ▫ sūkāt ķepu; käpād pǟl sa’ddõ käpuli kukkuda ▫ nokrīt uz ķepām
- Sa ūod tä’m käpā allõ. Sa oled ta käpa all. ▫ Tu esi zem viņa ķepas. Ta panāb käpā pǟlõ ja pīkstõb mǭ’zõ. Ta paneb käpa peale ja surub maha. ▫ Viņš uzliek ķepu virsū un nospiež. KK77a
|
keijõ ¤43 vt käiata ▫ trīt - Ma keijõb kīrazt. Ma käian kirvest. ▫ Es trinu cirvi. Ma keijiz keijõks. Ma käiasin käiaga. ▫ Es trinu ar tecīlu. Kējõb kirridi un duņtšidi. Käiatakse kirveid ja pusse. ▫ Trin cirvjus un dunčus. KK77a
|
kērandõks *207 s kirjandus ▫ literatūra, rakstniecība - Līvõkēļi kērandõks (ulzõ arrõs 2 Matteus evangēliumõ ja 2 āigarǭntõzt) u’m kēratõd idālīvõd kīelsõ. Liivikeelne kirjandus (välja arvatud 2 Matteuse evangeeliumi ja 2 kalendrit) on kirjutatud idaliivlaste keeles. ▫ Literatūra lībiešu valodā (neskaitot 2 Mateja evaņģēlijus un 2 kalendārus) ir sarakstīta austrumlībiešu valodā. K91
|
kēra|vīț *132 s
(a) õigekirjutus, ortograafia ▫ rakstība (lingv.) - kēravīț lūomi, kazāntimi ja ī’tiztimi kirjaviisi loomine, arendamine ja ühtlustamine ▫ rakstības izveide, attīstīšana un vienādošana K85
(b) õigekirjutus, ortograafia ▫ pareizrakstība, ortogrāfija (lingv.) |
ke’ž *87 s käsi ▫ roka - jõvā ke’ž parem käsi ▫ labā roka; kurā ke’ž vasak käsi ▫ kreisā roka; vȯndzi ke’ž õnnelik käsi ▫ laimīga roka; kä’d tutkāmõs käeulatuses ▫ rokas stiepiena attālumā; kädūd jū’rõ pānda käed külge panna ▫ pielikt rokas; kädūd ku’bbõ pānda käed kokku või risti panna ▫ salikt rokas kopā; kätā nustõ kätt tõsta ▫ pacelt roku; kīndidi kä’ddõ pānda kindaid kätte panna ▫ uzvilkt cimdus rokā; kä’dkõks eitõ käega lüüa ▫ atmest ar roku; ke’žži jū’rõ pānda käsi külge panna ▫ pielikt rokas; ke’žži la’gtõ käsi laotada ▫ plātīt rokas; ke’žži pū’dõks pie’zzõ käsi puhtaks pesta ▫ nomazgāt rokas tīras ~ mazgāt rokas nevainībā; ke’žži pi’ddõ ripsõ käsi rüpes hoida ▫ turēt rokas klēpī; eņtš kä’ds pi’ddõ enese käes pidada ~ enese valduses pidada ▫ turēt pie sevis; i’ļ kä’d tagantkätt ▫ pa roku galam KK78; Lk20.19; 79.11
- Ke’ž tä’mmõn u’m kil vizā – ku panāb, si’z attõ sīlmad ullõ. Käsi on tal küll kõva – kui paneb, siis on silmad väljas. ▫ Roka viņam gan ir stipra, kad liek, tad acis ir ārā. Ke’ž ä’b vēļ je’llõ. Käsi ei luba töötada. ▫ Roka neļauj strādāt. Ke’ž ä’b kūl. Käsi ei kuula sõna. ▫ Roka neklausa. Ta u’m mi’n jõvā ke’ž. Ta on mu parem käsi. ▫ Viņš ir mana labā roka. Ne tu’ļtõ, kädūd ī’dsku’bsõ. Nad tulid käsikäes. ▫ Viņi atnāca roku rokā. Ma pidāb sīnda kä’dstõ vizās. Ma hoian sind käest kinni. ▫ Es turu tevi aiz rokas. Mi’n kädūd at ne’i ku vi’zzõ si’dtõd. Mu käed on nagu kinni seotud. ▫ Manas rokas ir kā sasietas. Kädūd sõ’vlõbõd – si’z ma tǭ’b tuoizõn ra’bbõ. Käed sügelevad – siis tahan teisele lüüa. ▫ Rokas niez – tad es gribu otram iesist. Pa’n kädūd kilgõ! Pane käed kõrvale! ▫ Novāc rokas [~ noliec rokas malā]! Ta pa’ņ kädūd tä’m kilgõ – si’z ta jõvāks tǟnda pidāb. Ta pani käed tema külge – siis ta peab teda heaks. ▫ Viņš pielika viņam rokas – tad viņš uzskata viņu par labu. Pa’n kädūd ku’bbõ, u’m jumālt pǭlamõst! Pane käed kokku, peab jumalat paluma! ▫ Saliec rokas kopā, jālūdz dievs! Alā pa’n eņtš kä’d tuoiz kabātõ! – ku tǭ’d sa’lliz võttõ. Ära pane oma kätt teise tasku! – [öeldadkse,] kui tahad salaja võtta. ▫ Nebāz savu roku cita kabatā! – [saka,] ja gribi slepeni paņemt. Ta u’m mi’n kä’d allõ si’z, ku minā u’m se tīedaji – kui ma panāb, ne’i ta tī’eb. Ta on mu käe all siis, kui mina olen see teadja – kuidas ma käsin, nii ta teeb. ▫ Viņš ir manās rokās tad, kad es esmu tas zinātājs – kā es lieku, tā viņš dara. Tuoi u’m tä’m kä’d allõ, ta võtīz eņtš kä’d alā. Teine on tema käe all, ta võttis oma käe alla. ▫ Otrs ir viņa rokās, viņš paņēma savās rokās. Amādõn i’z ūo i’bbi kä’d pierāst. Kõikidele ei olnud hobune käepärast. ▫ Visiem zirga nebija pa rokai. Se u’m mi’n kä’d pie’rrõ, seļļi tīe, mis lǟ’b. See on mulle käe järgi, selline töö, mis edeneb. ▫ Tas man ir pa rokai – tāds darbs, kas iet. Ta jelāb eņtš kä’d pǟl, eņtš pierāstõ. Ta elab oma käe peal, enese jaoks. ▫ Viņš dzīvo uz savu roku, sevis pēc. Ta kāndab mīnda kädūd pǟl jõvāst mīelstõ. Ta kannab mind kätel heast meelest. ▫ Viņš nēsā mani uz rokām aiz laba prāta. Alā nustā eņtš kätā tä’m pierāst! Ära tõsta tema pärast kätt! ▫ Nepacel viņa dēļ savu roku! Alā nustā eņtš kätā tä’m vastõ, si’z ä’b lī jõvīst! Ära tõsta oma kätt tema vastu, siis ei lähe hästi! ▫ Nepacel savu roku pret viņu, tad nebūs labi! Ma pǭlab tä’m kätā – ku ma tǭ’b tǟnda nāizõks. Ma palun ta kätt – kui ma tahan teda naiseks. ▫ Es lūdzu viņas roku – kad es gribu viņu par sievu. Se u’m tä’m kä’d tīe. See on tema kätetöö. ▫ Tas ir viņa roku darbs. Ta mūrdab eņtš ke’žži, ta u’m kõ’zzi. Ta murrab oma käsi, ta on vihane. ▫ Viņš lauza savas rokas, viņš ir nikns. Ma sai rǭntõ kä’ddõ. Ma sain raamatu kätte. ▫ Es dabūju grāmatu rokā. Ma sai sīe neitst eņtš kä’ddõ. Ma sain selle neiu enese kätte. ▫ Es dabūju to meitu rokā. Ta pidāb sīe eņtš kä’dsõ eņtš perīz tutkām sǭņõ. Ta hoiab seda enese käes oma viimase otsani. ▫ Viņš tur to savās rokās līdz pašam galam. Ta u’m kädūd-jālgadõks sīen vastõ. Ta on käte-jalgadega selle vastu. ▫ Viņš ar rokām un kājām ir tam pretī. KK77a; KK78.3; KK78a69
|
kīer *125 s keere ▫ vītne, vijums = kīermõz- E’ḑḑizt kīedõdõn vȯ’ļ ī’tiz kīer, ta’ggizt kīedõdõn tegīž tuoistiz kīer. Esimestel köitel oli ühtpidi keere, tagumisel köitel jälle teistpidi keere. ▫ Priekšējām virvēm bija vienā virzienā vijums, aizmugurējām virvēm atkal otrā virzienā vijums. Kīerõd lekštõ si’zzõlpēḑõn vadā sū pūol ja vadā tībõd jūsõ ve’l vȯ’ļtõ īerõd. Keermed läksid sissepoole noodasuu pool ja noodatiibade juures olid veel pöörlid. ▫ Vijumi gāja iekšā vada mutes pusē un pie vada spārniem vēl bija ieres. Mits kīerdõ attõ ku’bsõ. Mitu keeret on koos. ▫ Vairāki vijumi ir kopā.
|
kīerõ 1 ¤49 vt
(a) keerata, käänata, väänata ▫ griezt, apgriezt apkārt - ambidi kīerõ hambaid kiristada ▫ griezt zobus; kīerõ vie’dst ulzõ vett välja väänata ▫ izgriezt ūdeni; ǭ’rõnd kīeriz vie’dstõ ulzõ riietest väänas vett välja ▫ izgrieza ūdeni no drēbēm Mt22.13; 79.12
- Ta kīeriz eņtš sīlmad jarā . Ta keeras oma silmad ära. ▫ Viņš aizgrieza savas acis projām. KK77a
(b) keerutada ▫ tīt - Lānga kīerõb ku’bbõ. Lõng keerutatakse kokku. ▫ Dziju satin kopā. KK78a59
(c) pöörata ▫ griezties - kiļļizõl, ma’g pǟl, sǟlga pǟl kīerõ külili, kõhuli, selili pöörata ▫ pagriezties uz sāniem, vēdera, muguras; tā’giž kīerõ tagasi pöörata ▫ atgriezties Mt5 13; KK78a57
- Ta ko’gtiz, kui tā’giž bro’utšiji ja kui kīeriji. Ta proovis, kuidas [auto] tagasi sõidab ja kuidas pöörab. ▫ Viņš mēģināja, kā [auto] brauc atpakaļ un kā pagriežas. 152.2
(d) eksitada ▫ mulsināt - jarā kīerõ ära eksitada ▫ samulsināt
(e) kaasa kiskuda, innustada ▫ aizraut - jarā kīerõ kaasa tõmmata ▫ aizraut līdzi Ga2.13
|
kik 2 *61 s
(a) valge vesiroos ▫ baltā ūdensroze (Nymphaea alba)
(b) väike vesiroos ▫ sniegbaltā ūdensroze (Nymphaea candida) - Kikīd at seļļi nemē pi’v, vāldad; lī’edõd kazābõd vie’d pǟl, ja ne ēdrõmõd kazābõd vie’d pǟl ī’ž, se jūr u’m vie’d sizāl. Vesiroosid on sellised nagu pihk, valged; lehed kasvavad vee peal ja need õied kasvavad vee peal samuti, see juur on vees. ▫ Ūdensrozes ir tādas kā plauksta, baltas; lapas aug uz ūdens, un tie ziedi arī aug uz ūdens, tā sakne ir ūdenī. 86a21
|
kikkõ 1 ¤36 vt linu kükitada ▫ siet linus (etn.) - Kikūb, pi’vtäudkõks võtāb ja sidāb vi’zzõ piškīz kušt. Kükitatakse, peotäiega võetakse ja seotakse kokku väikse pundi. ▫ Sien linus, ar sauju ņem un sasien mazu kušķi. KK78a57
|
kī’l *142 s pant ▫ ķīla - kī’lõks võttõ pandiks võtta ▫ ņemt ķīlā; mingiz ažā je’dstõ kī’lõks andõ mingi asja eest pandiks anda ▫ par kādu lietu dot ķīlā KK77a
- Ma āndab eņtš pǟ kī’lõ. Ma annan oma pea pandiks. ▫ Es lieku savu galvu ķīlā. Ma ä’b tǭ, ku ta lǟ’b mi’n nītõ nī’emidi kaitsõm; si’z ma võtāb ne nī’emõd, ajāb eņtš taļļõ ja āndab tä’mmõn nī’emõd tā’giž set si’z, ku ta u’m maksõn i’ļ sīe; nī’emõd at kī’lõks võttõd ja ne nīe’mõd attõ kī’ldõb. Ma ei taha, et ta läheb minu heinamaale lehmi karjatama; siis ma võtan need lehmad, ajan oma lauta ja annan talle lehmad tagasi ainult siis, kui ta on selle eest maksnud; lehmad on pandiks võetud ja need lehmad tuleb välja lunastada. ▫ Es negribu, lai viņš iet manā pļavā govis ganīt; tad es paņemu tās govis, iedzenu savā kūtī un dodu viņam atpakaļ tās govis tikai tad, kad viņš par to samaksājis; govis ir paņemtas ķīlā, un šīs govis ir izpērkamas no ķīlas. KK77a; 86.51
|
kiļg *110 s
(a) külg, pool ▫ sāns, puse - kakš kīlta – jõvā ja kurā kaks külge, parem ja vasak ▫ divi sāni – labais un kreisais
- Kīer jõvā kilg pǟl! Keera parema külje peal! ▫ Pagriezies uz labajiem sāniem! Sīe ažān at kakš kīlta. Sel asjal on kaks poolt. ▫ Šai lietai ir divas puses.
(b) parras ▫ borts (mar.) J21 |
kiļm *94 s külimit ▫ sieks - Ī’ds vakās u’m vȯnd kim kiļmõ. Ühes vakas on olnud kümme külimittu. ▫ Vienā vakā ir bijuši desmit sieki. Kiļmõks āigiz ka jo’vḑi ja tie’rrõ. Külimituga mõõdeti ka jahu ja teri. ▫ Ar sieku mērīja arī miltus un graudus.
|
kī’ņḑõltõ 2 ¤53 vi pakitseda külma tõttu, küüsitada ▫ smelgt, tirpt - A’ž mi’nnõn kīlmabõd kädūd ja tulāb tu’bbõ, si’z suormtutkāmõd pȯ’ddõbõd, si’z kīņḑõltõb, sūormõd kīņḑõltõbõd. Kui mul käed külmetavad ja tulen tuppa, siis sõrmeotsad valutavad, siis küüsitab, sõrmed küüsitavad. ▫ Ja man rokas salst un ienāku istabā, tad pirkstu gali sāp, tad smeldz, pirksti smeldz. 86.52
|
kītõks *206 s
(a) kiitus ▫ uzslava, slava - kītõks ja o’v kiitus ja au ▫ slava un gods
(b) muistend, muinaslugu ▫ teika, teiksma |
kittõ 1 ¤19 vt
(a) kütta ▫ kurināt - ǭ’jõ kittõ ahju kütta ▫ kurināt krāsni
- Ma si’nnõn kitāb! Ma sul kütan [naha kuumaks]! ▫ Es tev sakurināšu [pirti]!
(b) põletada ▫ dedzināt - jarā kittõ maha põletada ▫ nodedzināt; rǭ’gidi kittõ hagu põletada ▫ dedzināt žagarus; tēgaļi kittõ telliseid põletada ▫ dedzināt ķiegeļus; tõrrõ kittõ tõrva põletada ▫ dedzināt darvu
- Ta kitāb sōna jarā. Ta põletab sauna maha. ▫ Viņš nodedzina pirti. KK77a
(c) kuumutada ▫ karsēt - Roudõ sa panād tu’llõ ja kitād punīzõks. Rauda paned sa tulle ja kuumutad punaseks. ▫ Dzelzi tu liec ugunī un uzkarsē sarkanu. Kittõd jarā, si’z ta ȭgõb. Ära kuumutatud, siis ta hõõgub. ▫ Uzkarsēts, tad tas kvēlo. KK78b39; KK78
(d) kõrvetada ▫ svilināt - Pǟva kitāb, u’m lǟ’mõst vǭŗõ! Päike kõrvetab, peab minema varju! ▫ Saule svilina, jāiet ēnā. KK78a58
|
klapārtõ ¤53 vt lõksutada, laterdada ▫ klabināt - sūdõ klapārtõ suud lõksutada ▫ klabināt muti
- Ta klapārtõb, ä’b tī’e riktig tīedõ, rõkāndõb un klapārtõb. Ta laterdab, ei tee õiget tööd, räägib ja laterdab. ▫ Viņš klabina, nedara īstu darbu, runā un klabina. KK78a59
|
knäppõ ¤36 vt
(a) näppida ▫ knibināt - Võib ka knäppõ leibõ sumāriņ, ne’i suormõdõks knäppõ ja pistõ sū’zõ eņtšõn; knäpūb ka midēgõst ainõ; ku u’m piški āina, kītõb, lambõd knäppõbõd ainõ. Saab ka leiba näppida tükikeste kaupa, nii sõrmedega näppida ja suhu pista endale; näpib ka mingit rohtu; kui on väike rohi, öeldakse, et lambad näpivad rohtu. ▫ Var arī maizi knibināt pa druskai, tā ar pirkstiem knibināt un bāzt sev mutē; knibina arī kādu zāli; kad ir maza zāle, saka, ka aitas knibina zāli. 86.1 6
(b) näppida ▫ plūkāt - Ta knäpūb eņtš a’bbiņi. Ta näpib oma habet. ▫ Viņš plūkā savu bārdu.
(c) krabada ▫ ķerstīt - Pūošõd knäppõbõd neitsidi mūnda kõrd: või ne kuigist akkõbõd jū’rõ või ne kǭļõbõd nǟnidi. Noormehed krabavad mõnikord tütarlapsi: nad kas kuidagi hakkavad külge või nad katsuvad tisse. ▫ Puiši reizēm ķersta meitenes: vai nu tie kaut kā pieķeras klāt, vai viņi tausta pupus.
(d) noppida ▫ plūkt - Knäpīzmõ umāldkäbīdi. Noppisime humalakäbisid. ▫ Plūcām apiņu čiekurus.
|
knī’ebõ 2 ¤51 vi närida ▫ grauzt, mocīt - Ma’g sizāldõst knī’ebõb ja pȯdūb. Magu seest närib ja valutab. ▫ Kuņģa iekšpusē grauž un sāp. KK78a75
|
kniukt intj kniuh ▫ knakt - Panād ja akūd ne’i ku tēḑi tapād kniukt! ja kniukt! pēgaldõks. Paned ja püüad nii nagu täisid tapad kniuh! ja kniuh! pöialdega. ▫ Liec un ķer, kā utis galini knakt! un knakt! ar īkšķiem. KK78
|
ko’gtõ ¤54 vt proovida ▫ mēģināt - Ta ko’gtiz, kui tā’giž bro’utšiji ja kui kīeriji. Ta proovis, kuidas [auto] tagasi sõidab ja kuidas keerab. ▫ Viņš pamēģināja, kā [auto] brauc atpakaļ un pagriežas. 152.2
|
kolāz *203 adj selge ja vaikne ▫ skaidrs un kluss - kolāz āiga selge ja vaikne ilm ▫ skaidrs un kluss laiks
|
kǭțõr *237 s mähis ▫ auti - jālgad ja kädūd vi’zzõ vǟndtõd kǭțõrdõks jalad ja käed mähistega kinni seotud ▫ kājas un rokas autiem apsietas Jh11.44
|
kouvõ 1 ¤17 vt
(a) kaevata ▫ rakt - i’lzõ kouvõ üles kaevata ▫ uzrakt; vāldiņ kouvõ lahti kaevata ▫ atrakt
- Kis tuoizõn oukõ kōvab, se ī’ž sīņõ sizzõl sadāb. Kes teisele auku kaevab, see ise sinna sisse kukub. ▫ Kas citam bedri rok, tas pats tajā iekšā iekrīt. Mī’ed lekštõ kōvam riek vāldiņ. Mehed läksid teed lahti kaevama. ▫ Vīri devās atrakt ceļu. KK78
(b) kaapida ▫ kārpīt - Ǟrga kōvab mǭdõ jālgaks, si’z ta rištīngtõ džutškõb ja boksūb. Härg kaevab maad jalaga, siis ta inimest toksib ja puksib. ▫ Vērsis kārpa zemi kājām, tad viņš cilvēku baksta un dunkā.
|
kȭrda 1 *46 s
(a) kord, järjekord, järjestus ▫ kārta, secība - kȭrda pie’rrõ kordamööda ▫ pēc kārtas E ID
- Ni u’m mi’n kȭrda. Nüüd on minu kord. ▫ Tagad ir mana kārta. Kūoŗ lōlamiz oppimizt saitõ pi’dtõd kȭrda pie’rrõ kõrd ī’ds kilās, kõrd tuois. Koori laulu--harjutused said peetud kordamööda kord ühes külas, kord teises. ▫ Kora dziedāšanas mēģinājumi tika noturēti pēc kārtas reizi vienā ciemā, reizi otrā ciemā. HG32
(b) kiht, kord ▫ kārta, slānis - kalād kȭrda rīstsõ kalade kiht nõus ▫ zivju kārta traukā; sä’v kȭrda savikiht ▫ māla slānis
(c) laid -a, kord ▫ plankojums, dēļu kārta laivai ( mar.) - lǭja kȭrda paadi laid ▫ laivas plankojums
(d) seis, seisund ▫ kārta, stāvoklis - Se u’m ve’l piškilaps kȭrdasõ. See on veel väikelapse seisus. ▫ Tas vēl ir maza bērna kārtā. Ta ä’b ūo rištīng je’mmitõt, ta u’m ro’vd kȭrdast ullõ. Ta ei ole enam inimene, ta on inimeste seisundist väljas. ▫ Viņš vairs nav cilvēks, viņš ir no cilvēka stāvokļa ārā. KK78; KK77 a
(e) seisus, sugu ▫ kārta, šķira - i’ļļi kȭrda kõrgem seisus ▫ augstākā kārta; izāndõd kȭrda härraste, peremeeste seisus ▫ kungu kārta; mä’d kȭrda ro’vzt meie seisuse inimesed ▫ mūsu kārtas ļaudis; iļīst kȭrdast kõrgemast seisusest, suursugune ▫ no augstdzimušo kārtas Ap17.4; 1Kr 1.26
(f) kord ▫ kārtība - Ma panāb amād ažād kȭrda pie’rrõ. Ma panen kõik asjad korra järgi. ▫ Es salieku visas lietas kārtībā. Tikkiž u’m jõvās kȭrdas. Kõik on heas korras. ▫ Viss ir labā kārtībā. KK78a41
(g) järg, sünnitusjärg ▫ dzemdību laiks - Ta u’m kȭrda pǟl, ku u’m sindõbkuodās.Ta on järje peal, kui ta on sünnitusmajas. ▫ Viņa ir kārtā, kad ir dzemdību namā. KK77a
(h) haiguspuhang ▫ epidēmija - Pǟgiņ ro’vžti u’m ru’jḑi, se u’m seļļi kȭrda. Palju inimesi on haigeid, see on selline haigus-puhang. ▫ Daudz ļaužu ir slimi, tā ir tāda epidēmija.
(i) riietus ▫ apģērbs, kārta - Ta pa’ņ umblõm eņtšõn ūd kȭrda. Ta lasi õmmelda enesele uued riided (uue riietuse). ▫ Viņš lika sev šūt jaunu kārtu.
(j) ülikond ▫ uzvalks - Kȭrda u’m, kus u’m žaket ja bikšõd ku’bsõ. Ülikond on, kus on kuub ja püksid koos. ▫ Kārta ir, kur ir žakete un bikses kopā. PK86
|
kõ’ur-kõ’uriņ adv loogeldes ▫ līkločiem - Kõ’ur kõ’uriņ pi’ds mõtšti jūokšõbõd piškimizt ja sūŗimizt ūrgad ja jougūd. Kõveriti mööda metsi voolavad suuremad ja väiksemad ojad ja jõed. ▫ Līkločiem pa mežiem tek lielāki un mazāki strauti un upītes. E IC
|
kramā|puțkõz *179 s kibetulikas ▫ kodīgā gundega (Ranunculus acris) = kašk|āina- Kramāpuțkõd – sīemgõpǟd attõ vizād ja va’imõd nemē kramād. Kibetulikad – seemneotsad on kõvad ja teravad nagu tulekivid. ▫ Kodīgās gundegas – sēklotnes ir cietas un asas kā krams. 85.4 85.7
|
kräpā *41 s röga, lima ▫ krēpas - Kie’vtõd un sīļgõd kräpād mǭ’zõ. Köhid ja sülgad röga maha. ▫ Noklepojies un izspļauj krēpas zemē. KK78b29
|
krǭkšõ ¤55 vi norsata, noriseda; ragiseda ▫ krākt - rištīng, kis magūb ja krǭkšõb inimene, kes magab ja norskab ▫ cilvēks, kas guļ un krāc KK78a62
|
krõkšõ ¤34 vi
(a) krõksuda, krigiseda, ragiseda, naksuda ▫ brakšķēt, krakšķēt - Lovā võib krõkšõ, ma laskūb lo’vvõl ja krõkš-krõkš krõkšūb. Voodi võib naksuda, ma laskun voodile [pikali] ja krõks-krõks nagiseb. ▫ Gulta var krakšķēt, es atlaižos gultā un krakš, krakš krakšķ. 86.54
(b) raksatada, praksatada ▫ iebrakšķēties |
ku’llõ 2 ¤29 vi kuluda, vajalik olla ▫ derēt, noderēt - Ūd kǟngad ku’llõkst ne’ikuine’i jarā. Uued kingad kuluksid nagunii ära. ▫ Jaunas kurpes noderētu tik un tā.
|
kunkstõ ¤53 vi haliseda ▫ kunkstēt - Zārka jūrs vȱikabõd ja kunkstõbõd ī’ž eņtšõks, ne’i ku zǟl u’m. Kirstu juures oiatakse ja halisetakse omaette, nii et kahju on. ▫ Pie zārka vaid un kunkst pie sevis, tā ka žēl ir.
|
kuo’d *85 s kodu ▫ mājas, mājoklis - Tä’mmõn ä’b ūo kuotā un vǭŗõ. Tal ei ole kodu ja varju. ▫ Viņam nav māju un pajumtes. Ne tu’lbõd kuodāj. Nad tulevad koju ▫ Viņi nāk mājās. Ta u’m kuo’nnõ. Ta on kodus. ▫ Viņš ir mājās. Ne tu’lbõd kuo’ndõst. Nad tulevad kodunt. ▫ Viņi nāk no mājām. Tä’mmõn u’m jõvā kuo’d. Tal on hea kodu. ▫ Viņam ir labs mājoklis. KK77 a
|
kūoltõ ¤53 vt
(a) surmata ▫ nonāvēt, nokaut - Kūoltõ tūoizta ä’b või. Teist surmata ei või. ▫ Otru nokaut nevar. Jarā kūoltõ võib lūomõzt; tapāb lūomõzt. Ära surmata võib looma, tapab looma. ▫ Nokaut var dzīvnieku; nogalina dzīvnieku. KK78a63
(b) suretada, surma saata ▫ mērdēt, mirdināt - Kūoltõb rištīngtõ, ku rištīng u’m kūolimiz pǟl ja ro’vzt sǟlõz at immõr, ja si’z kūoltõbõd tǟnda. Suretatakse inimest, kui inimene on suremas ja inimesed on ümber, ja siis suretavad teda. ▫ Mirdina cilvēku, kad cilvēks ir uz miršanu un cilvēki tur ir apkārt, un tad mirdina viņu. 86b29
(c) tuimastada ▫ mērdēt, anestezēt - Kūoltõ võib ī’dtõ kūožõ eņtš lejās või tuoiz lejās, algõ se pȯ’ddõg sīes kūožõs. Tuimastada võib üht kohta oma ihus või teise ihus, et see ei valutaks ses kohas. ▫ Mērdēt var kādu vietu savā ķermenī vai cita ķermenī, lai tā nesāpētu. Kūoltõb mingiz āinaks. Tuimastatakse mingi ravimiga. ▫ Mērdē ar kādām zālēm. 86b29
(d) suretada, maha suruda, lõppu teha ▫ darīt galu - lejā tī’emizt jarā kūoltõ ihu teod suretada ▫ darīt galu miesas dzīvei 8Ro13
|
kūoŗ 2 *132 s katuse murre, murdealune ▫ kore - I’llõ katūksõn u’m kūoŗ, katūks lǟ’b ne’i ku’bbõ ja täs u’m se kūoŗ ja kus tepūb ka ainõ; paldīž ne’i u’m mīelsõ, ku āndab ainõ i’lzõ, si’z kītõb, sa sī’ezõ kū’oŗõ ka pistā jõvīst si’zzõl; sǟ’l ka ne vapsūd tī’ebõd piezā eņtšõn. Üleval katusel on murre, katus läheb nii kokku ja siin on see murre, kuhu topitakse ka heina; praegu nii on meeles, et antakse üles heina, siis öeldakse, sa sinna murdesse kah pista hästi sisse; seal ka need vaablased teevad enesele pesa. ▫ Augšā jumtam ir kore, jumts tā saiet kopā un te ir tā kore, un kurā bāž arī sienu; patlaban tā ir prātā, kad dod sienu augšā, tad saka, ka tajā korē arī sabāz kārtīgi iekšā; tur arī tās lapsenes sev pūzni taisa. PK88.20
|
kūož|ni’m *76 s kohanimi ▫ vietvārds (lingv.) - Vääri u’m kēratõn nēšti Sǟnag ja Va’id kūožnimīst. Vääri on kirjutanud neist Sǟnagi ja Vaidi kohanimedest. ▫ Vēri ir rakstījis par tiem Saunaga un Vaides vietvārdiem. 152.2
|
kurk *94 s kurk -u, kõri ▫ rīkle - īel|kurk kõrineel ▫ balsene; jeng|kurk hingetoru ▫ elpvads; sīedõb|kurk suuneel, söögitoru ▫ rīkle, barības vads E3 a
- amāl kurkõl ouŗõ täiest kõrist kisendada ▫ brēkt pilnā rīklē; kurk jū’r kargõ kõrri karata ▫ ķerties pie rīkles; kurkõ akkõ kõrri hakata ▫ mesties pie rīkles KK77 a
- Ku jõvā kurk u’m, võib jõvīst rõkāndõ ja loulõ ne’i ku kik. Kui on hea kurk, võib hästi rääkida ja laulda nagu kukk. ▫ Ja ir laba rīkle, var labi runāt un dziedāt kā gailis. Sumār īeb kurkõ. Raasuke jääb kurku kinni. ▫ Druska ieķeras rīklē. Se mi’nnõn u’m kurkstõ sǭņõ. Mul on sellest kõrini. ▫ Tas man ir līdz kaklam. KK77 a
|
kušt *62 s
(a) tutt ▫ cekuls = kǭra|tus
(b) tukk ▫ cers, kušķis - āina kušt rohutukk ▫ zāles cers 79.8
(c) nuustik ▫ vīkšķis = ȭŗdõb|kušt, nūšt- Kušt u’m se, mis tī’eb vȱlgist agā āinast; seļļi kõ’ŗsu’glimi āina, sīe vǟndab ī’dõku’bbõ, ja tī’eb seļļiz, missõks võib ȭŗõ pūst rīstidi; kažīz kušt kastāb jõugõ si’zzõl ja s’iz se ka ä’bțõb ȭŗõ. Nuustik on see, mis tehakse õlgedest või rohust; selline osjasugune rohi, see keeratakse kokku ja tehakse selline, millega võib nühkida puuriistu; märg nuustik kastetakse liiva sisse ja siis see ka aitab hõõruda. ▫ Vīkšķis ir tas, ko taisa no salmiem vai zāles; tāda kosveida zāle, to savij kopā un taisa tādu, ar ko var berzt koka traukus; slapju vīkšķi iemērc smiltīs, un tad tas arī palīdz berzt. 86.55
(d) pulst ▫ šķipsna - kǭrad|kušt karvapulst ▫ spalvu šķipsna, pinka 79.8
(e) vihk ▫ kūlītis - vīļa|kušt viljavihk ▫ labības kūlītis
(f) luud noodamärgi tipul ▫ slotiņa tīkla mērķa galā (mar.)
(g) hulk ▫ kušķis, čupa - jõvā kušt lešti hea hulk lesti ▫ labs kušķis bušu J22
|
la’ggõ 1 ¤29 vi
(a) laguneda ▫ brukt - Kuodā lagūb. Maja laguneb. ▫ Māja brūk. Je’l lagīz jarā, u’m jarā la’ggõn ja si’zzõl sa’ddõn. Elamu lagunes ära, on lagunenud ja sisse langenud. ▫ Māja sabruka, ir sabrukusi un iegruvusi. KK78a65
(b) katki minna ▫ izirt - Sukā lagīz jarā. Sukk läks katki. ▫ Zeķe izira.
(c) lahku minna, lahutada ▫ šķirties, izšķirties - mī’estõ la’ggõ mehest lahku minna, lahutada ▫ šķirties no vīra; tuoiz jūrstõ jarā la’ggõ teise juurest ära minna ▫ šķirties no otra; jelāmõst la’ggõ elust lahkuda ▫ šķirties no dzīves KK78a65
- Ma lagīz eņtš naistõ. Ma lahutasin oma naisest. ▫ Es izšķīros no savas sievas. Ne lagīztõ. Nad lahutasid. ▫ Viņi izšķīrās. KK77a1
(d) eemale hoida, taganeda ▫ atkāpties 2Kr12.8 |
lǟ’dõ 1 ¤1 vi
(a) minna, käia ▫ iet, doties - aigāmǭlõ lǟ’dõ eemale minna ▫ paiet malā; i’ļa’rrõ lǟ’dõ liiale minna ▫ aiziet par tālu; i’ļļõ lǟ’dõ üle minna, siirduda ▫ pāriet, aiziet; irgõ lǟ’dõ minema hakata ▫ sākt iet; jarā lǟ’dõ ära minna ▫ aiziet; je’ddõpēḑõn lǟ’dõ jätkuda ~ edasi minna ▫ turpināties ~ doties uz priekšu; jedspē’ņ lǟ’dõ minema minna ▫ aiziet projām; kõrdõl lǟ’dõ korda minna ▫ izdoties; le’bbõ lǟ’dõ läbi minna ▫ iziet cauri; mī’elõ lǟ’dõ mehele minna ▫ iziet pie vīra; no’vvõmizõl lǟ’dõ puhkusele minna ▫ aiziet atvaļinājumā; pi’ddõz lǟ’dõ mööda minna ▫ aiziet garām; riek pǟl lǟ’dõ teele minna ▫ doties ceļā; ukkõ lǟ’dõ hukka minna ▫ iet bojā; ulzõ lǟ’dõ lahkuda, väljuda ▫ iziet ārā; vastõ lǟ’dõ vastu minna ▫ iziet pretī K85;K90; KK78.3
- Lǟ’m! Läki! ▫ Iesim! Li je’dspē’ḑõn! Käi minema! ▫ Ej projām! La’z ta läkkõ, kus kuŗē tǟnda tȭmbõg. Mingu, kus kurat teda tõmbab! ▫ Lai viņš iet, kur velns viņu rauj! Lǟ’b, kus tūļ vīb. Lähen, kuhu tuul viib. ▫ Eju, kurp vējš aizved. Ma i’z lǟ’ i’z sīņõ, i’z tǟnõ. Ma ei läinud ei sinna, ei tänna. ▫ Es neaizgāju ne šur, ne tur. Ma lǟ’b jālgiņ (~ eņtš jālgadõks). Ma lähen jala (~ omil jalul). ▫ Es eju kājām (~ savām kājām). Sa ne’i lǟ’d ne’iku pi’ds vietā. Sa lähed nii nagu mööda vett. ▫ Tu tā ej kā pa ūdeni. Ta ne’i lekš, ku tu’ļ tǟnda kitāks. Ta läks nii, nagu tuli teda põletaks. ▫ Viņš tā aizgāja, it kā uguns viņu svilinātu. Lä’bõd ne’iku kūrgõd ī’d tuoizõn tagānõ. Lähevad nagu kured üksteise taga. ▫ Iet kā dzērves viens aiz otra. Ta u’m eņtš āiga jarā je’llõn, kītiztõ, ku lekš je’dspēḑõn. Ta on oma aja ära elanud, öeldi, et läks ära. ▫ Viņš ir savu laiku nodzīvojis, teica, ka devās projām. Ta lǟ’b va’nnõ riekkõ ī’dstī’d. Ta läheb ühtelugu vana teed. ▫ Viņš aizvien iet pa veco ceļu. Tä’mmõn ī’dtõkabāl lekš se a’b ullõ ja si’z ta pa’ņ lē’tšõd si’zzõl tegīž. Tal läks ühtlugu see õlg välja ja siis ta pani liigeseõõnde jälle. ▫ Viņam arvien izgāja tas plecs ārā un tad viņš atkal ielika [to] locītavas dobumā. Se lǟ’b ne’iku su’d kurkõ. See läheb nagu hundi kurku. ▫ Tas iet kā vilkam rīklē. Ta u’m lǟ’nd i’ļ kä’d. Ta on surnud [~ läinud üle käe]. ▫ Viņš ir nomiris [~ aizgājis pār roku]. KK77 a; KK77b; KK78a22; PK88.14; 152.1
(b) minna, toimuda ▫ iet, notikt - Ne’i se lekš ī’ dstī’d. Nii läks see alatasa. ▫ Tā tas gāja arvien. Pivā lǟ’b je’ddõpēḑõn amā īe ūomõg sǭņõz. Püha jätkub kogu öö hommikuni. ▫ Svētki turpinās cauru nakti līdz rītam. KK78.3
(c) minna, viia ▫ iet, vest - Või se riek lǟ’b Dūoņigõ? Kas see tee läheb Dundagasse? ▫ Vai šis ceļš ved uz Dundagu?
(d) minna, edeneda ▫ iet, vesties - tīe, mis lǟ’b töö, mis edeneb ▫ darbs, kas vedas KK77 a
- Kievāmstiz lǟ’b ne’iku mǟngab. Kergesti läheb nagu mängides. ▫ Viegli vedas, kā spēlējoties. KK77b
(e) minna, mahtuda ▫ iet, ietilpt - Sī’ezõ rīstõ lǟ’b kakš lītõrt. Sellesse riista läheb kaks liitrit. ▫ Šajā traukā ieiet divi litri. KK78b63
(f) häälitseda ▫ izdot skaņas - Lāmbaz ī’žeņtšõks lǟ’b. Lammas häälitseb omaette. ▫ Aita izdod skaņas savā nodabā. KK78a43
|
läḑīkšõ ¤55 vt
(a) podiseda ▫ bubināt - Ne’iku sandrokpadā, set läḑīkšõb ja kīeb. Nagu pudrupott, ainult podiseb ja keeb. ▫ Kā putras katls, tikai kaut ko bubina un vārās. KK78a76
(b) lällata ▫ šļupstēt |
läpš *211 s
(a) laps ▫ bērns - kūlda|läpš pailaps ▫ paibērns
- tarān aigās sǭdõd läpš vallaslaps [~ aia ääres saadud laps] ▫ sētmalē dabūts bērns KK77
- Se läpš u’m mi’n ve’r un mi’n lejā. See laps on mu veri ja ihu. ▫ Šis bērns ir mana miesa un asinis. Ta sai laps sīest kalāmī’e pȯisõst. Ta sai lapse sellelt kaluripoisilt. ▫ Viņa dabūja bērnu no tā zvejnieku puiša. KK77 a, 86a48
(b) loomapoeg ▫ dzīvnieka mazulis - Lūomõz pūoigõb, läpš tä’mmõn sīndõb. Loom poegib, tal sünnib laps. ▫ Dzīvnieks atnesas, viņam piedzimst mazulis. Rebīzõn at lapst. Rebasel on kutsikad. ▫ Lapsai ir lapsēni. KK78; KK78a5
|
läul *125 s leil ▫ gars (pirtī) - läulõ eitõ leili visata ▫ uzmest garu
- Läul ētab rakkõks un u’m ka līešk. Leili visatakse kapaga ja on ka kulp. ▫ Garu uzmet ar ķipi un ir arī liekšķere. PK88.9
|
le’b prp läbi ▫ caur - le’b mõtsā lǟ’dõ läbi metsa minna ▫ iet caur mežu; le’b lä’b vantlõ läbi akna vaadata ▫ skatīties caur logu; le’b sūormõd vaņtlõ läbi sõrmede vaadata ▫ skatīties caur pirkstiem; le’b tu’l ja vie’d lǟ’dõ läbi tule ja vee minna ▫ iet caur uguni un ūdeni
|
le’bbõ 2 adv läbi ▫ cauri, galā - ī’dtuoizõks le’bbõ sǭdõ üksteisega läbi saada ▫ satikt vienam ar otru; le’bbõ a’jjõ läbi ajada ▫ izdzīt cauri; le’bbõ arrõ läbi arutada ▫ iztirzāt; le’bbõ ī’edõ läbi lõigata ▫ pārgriezt; le’b ja le’bbõ läbi ja läbi ▫ caur un cauri; le’bbõ je’llõ läbi elada ▫ pārdzīvot; le’bbõ kǟ’dõ läbi käia ▫ staigāt cauri; le’bbõ kǭ’ļõ läbi kobada ▫ iztaustīt; le’bbõ laskõ läbi lasta ▫ laist cauri; le’bbõ lu’ggõ läbi lugeda ▫ izlasīt; le’bbõ mõtlõ läbi mõtelda ▫ pārdomāt; le’bbõ murdõ läbi murda ▫ izlauzties cauri; le’bbõ nǟ’dõ läbi näha ▫ redzēt cauri; le’bbõ pa’llõ läbi põleda ▫ pārdegt; le’bbõ ra’bbõ läbi lüüa ▫ izsisties cauri; le’bbõ rõkandõ läbi rääkida ▫ pārrunāt; le’bbõ õ’vvõ läbi imbuda ▫ izsūkties cauri; le’bbõ sa’ddõ läbi kukkuda ▫ izkrist cauri; le’bbõ sǭdõ läbi ajada, toime tulla ▫ tikt galā, satikt; le’bbõ suoimõ läbi sõimata ▫ izlamāt; le’bbõ tī’edõ läbi töötada ▫ taisīt cauri; le’bbõ tilkõ läbi tilkuda ▫ pilēt cauri; le’bbõ va’itõ läbi kaaluda ▫ apsvērt; le’bbõ vaņtlõ läbi vaadata ▫ izskatīt; le’bbõ vīdõ läbi viia ▫ īstenot; le’bbõ vȱlda läbi saada ~ toime tulla ▫ būt cauri ~ tikt galā; le’bbõ vȯtšõ läbi otsida ▫ pārmeklēt KK78.3
- Sa li sīest mõtsāst le’bbõ! Sa mine sellest metsast läbi! ▫ Tu ej tam mežam cauri! Paldiņ lekštõ lambõdõn jālgad va’itist le’bbõ. Praegu läksid lammastel jalad [silla] vahedest läbi. ▫ Patlaban aitām kājas gāja cauri [tilta] spraugām. Sa lekšt jõugõmä’g le’bbõ. Sa läksid läbi liivamäe. ▫ Tu gāji caur smilšu kalnu. Ve’r tulāb le’b ǭ’rõn le’bbõ. Veri tuleb läbi riide läbi. ▫ Asinis sūcas cauri caur drēbi. Ku sa eņtšõks ūod le’bbõ, si’z u’m jõvīstõ, ä’b ūo tuoiz kä’dst ki’zzõmõst daļībtõ. Kui sa ise tuled toime, on hästi, ei pea teise käest osa küsima. ▫ Kad tu ar sevi tiec galā, ir labi, nav jāprasa citam dalība. Āiga u’m le’bbõ. Aeg on läbi. ▫ Laiks ir cauri. Tikkiž rǭ’ u’m le’bbõ. Kõik raha on [juba] läbi. ▫ Visa nauda [jau] ir cauri. Sīḑšt ä’b sǭ le’bbõ. Siit ei saa läbi. ▫ Te netiek cauri. Pȯrzõd īrgiztõ le’bbõ lǟ’dõ. Põrsastel läks kõht lahti [~ põrsad hakkasid läbi minema]. ▫ Sivēniem bija caurs vēders [~ sivēni sāka iet cauri]. Minā nǟb sīnda le’bbõ. Mina näen sind läbi. ▫ Es redzu tev cauri. KK77 a; KK78; J11; J14
|
lejā *19 s
(a) liha, ihu ▫ miesa - vȭrõz|lejā liigliha ▫ liekā gaļa KK77 a
- le’jjõ eitõ ihusse lüüa ▫ iemesties miesā
- Ta u’m lejā mi’n lejāst. Ta on ihu minu ihust. ▫ Viņš ir miesa no manas miesas. Vaim kil u’m vaļmõz, bet lejā u’m nõ’ddõr. Vaim on küll valmis, aga liha on nõder. ▫ Gars gan ir gatavs, bet miesa ir vāja. U’m vȯ’dlõmõst, ku ta kazātõb lejā eņtš lūd pǟlõ, si’z u’m rištīng nägū. Peab ootama, kui ta kasvatab liha oma luudele, siis on inimese nägu. ▫ Jāgaida, kad viņš uzaudzēs miesu uz saviem kauliem, tad būs cilvēka skatā. Lūd, lejā luštõ täuž. Luud, liha lusti täis. ▫ Kauli, miesa jautrības pilni. Lejā vȯ’ļ tūorõz. Ihu oli marraskil. ▫ Miesa bija noberzta. Rujā ētiz le’jjõ. Haigus lõi ihusse. ▫ Slimība iemetās miesā. KK77 a;
(b) olend ▫ būtne - Ja a’ž Izānd ä’b lītõltõks nēḑi päuvḑi, ä’b sǭks mitikš lejā pästõd. Ja kui Issand ei kahandaks neid päevi, ei saaks ükski olend päästetud. ▫ Un ja Kungs neīsinātu tās dienas, neviena būtne netiktu izglābta. Mk13.20
|
lemp 1 *94 s mühakas ▫ lempis - Lemp u’m seļļi sangdõ, kis midāgõst ä’b tīeda un ä’b mūošta. Mühakas on selline juhm, kes midagi ei tea ega mõista. ▫ Lempis ir tāds neattapīgs, kas neko nezina un nesaprot. KK77b
|
lē’tšõd *145 s pl liigeseõõs ▫ locītavas dobums (anat.) - Tä’mmõn ī’dtõkabāl lekš se a’b ullõ, ja si’z ta pa’ņ lē’tšõd si’zzõl tegīž. Tal ühtlugu läks see õlg liikmest välja, ja siis ta pani liigeseõõnde tagasi. ▫ Viņam arvien izgāja tas plecs ārā, un tad viņš ielika locītavas dobumā atkal atpakaļ. 152.1/2
|
le’žgli 1 *201 s lähedane, ligimene ▫ tuvinieks - Mi’n sõzār ja ve’ļ at mi’n le’žglizt. Mu õde ja vend on mu lähedased. ▫ Mana māsa un brālis ir mani tuvinieki.
|
le’žgõld 1 adv ligidalt, lähedalt ▫ no tuvuma, no tuvienes - Ro’vžti tu’l ku’bbõ le’žgõld ja kougõnd. Rahvast tuli kokku ligidalt ja kaugelt. ▫ Ļaudis sanāca no tuvienes un tālienes. Ma i’z tīeda tǟnda ne’i le’žgõld vȯtšõ. Ma ei teadnud teda nii lähedalt otsida. ▫ Es nezināju, ka viņš tik tuvu jāmeklē [~ viņu tik tuvu meklēt]. KK78a39
|
lieppõ ¤36 vi leppida ▫ līgt, norunāt - jarā lieppõ ära leppida ▫ izlīgt; ku’bbõ lieppõ kokku leppida ▫ norunāt, vienoties; sǭb ku’bbõlieptõd ja tõitõd lepitakse kokku ja tõotatakse ▫ tiek norunāts un apsolīts IK4
- Li je’dmõl jarā lieppõm eņtš ve’ļkõks! Mine enne ära leppima oma vennaga! ▫ Ej vispirms izlīgsti ar savu brāli! Mt5
|
lǭja *23 s paat ▫ laiva - vie’da’lli lǭja allveepaat ▫ zemūdene; lǭja ma’g paadi magu ▫ laivas vēders TL78b65
- Se u’m lǭja. See on paat. ▫ Tā ir laiva. Lǭja upāndiz jarā, si’z ta lekš pū’ojõ. Paat uppus ära, niisiis ta läks põhja. ▫ Laiva noslīka, tātad tā nogāja dibenā. Lǭjadõks vīdõt u’m viļļõ sīņõz ja lǭḑtõd kuoigīz. Paatidega on viidud vilja sinna ja laaditud laevadesse. ▫ Ar laivām turp ir vesta labība un iekrauta kuģos. 152.2/11; KK78b49
|
loppõ ¤36 vi
(a) lõppeda, lakata ▫ beigties, pārstāt - Vī’mõ lopūb. Vihm lõppeb. ▫ Lietus pārstāj. Vī’mõ u’m loppõn. Vihm on lakanud. ▫ Lietus ir pārstājis.
(b) lõppeda, otsa saada ▫ beigties, izbeigties - Mi’nnõn lopīz lēba. Mul lõppes leib ▫ Man izbeidzās maize. Pǟva knaššõ lopūb. Päev lõppeb ilusti. ▫ Diena skaisti beidzas. Rištīng īeb vanāks ja lopūb. Inimene jääb vanaks ja lõppeb. ▫ Cilvēks kļūst vecs un izbeidzas. KK78a70
(c) ära kuluda ▫ novalkāties - Ǭ’rõnd loppõbõd. Riided kuluvad ära. ▫ Drēbes novalkājas.
|
lotšõ 1 ¤34 vi lontis olla ▫ būt noļukušam - Puțkõz lotšūb kǭ’dkȭrdiņ. Lill on kahekorra lontis. ▫ Puķe ir [aizlūzusi] un noļukusi [~ divkārši]. KK78a70
|
louglõ ¤58 vi liuelda ▫ slidināties - Louglõb – li’bštõb ja sadāb. Liugleb – libiseb ja sajab. ▫ Slidinās – slīd un krīt. Ta lougliz mǭ’zõ. Ta liugles maha. ▫ Viņš noslīdēja zemē. KK78a70
|
ložā *26 s nari ▫ guļamā lāva, laža - Magūb seļļiz ložā pǟl; sǟlõz mingi kuoț u’m pǟlõ ja ta u’m n’ei ku benk või midēgõst seļļi tī’edõd. Magatakse sellise nari peal; seal on mingi kott peal ja ta on tehtud nagu pink või midagi sellist. ▫ Guļ uz tādas lažas; tur kāds maiss ir virsū un tas ir tāds kā sols vai kaut kas tāds uztaisīts. 86.56-7
|
lõuglõ 1 ¤58 vi
(a) libiseda ▫ slīdēt, noslīdēt - Astāb i’lzõ, lõuglõb ja võib sa’ddõ mǭ’zõ. Ronib üles, libiseb ja võib kukkuda maha. ▫ Kāpj augšā, paslīd un var nokrist zemē. Jālgad li’bštõbõd, ī’ž ä’b mõtlõ, kui ta lõuglõb mǭ’zõ. Jalad libisevad, ise ei mõtle, et libiseb maha. ▫ Kājas slīd, pats nedomā, ka viņš noslīd lejā. Ku ildõst lõuglõb, si’z set lõuglõb. Kui ülevalt libiseb, siis vaid libiseb. ▫ Ja no augšas slīd, tad tikai slīd. Jālga lõugliz. Jalg libises maha. ▫ Kāja noslīdēja. Tarīļ lõugliz kä’dst ulzõ. Taldrik libises käest. ▫ Šķīvis izslīdēja no rokām. KK78a67
(b) sujuda ▫ sekties, veikties |
lū *12 s luu, kont ▫ kauls, asaka - lū ja nǭ’gõ luu ja nahk ▫ kauli un āda
- Amād lūd pȯ’ddõbõd. Kõik kondid valutavad. ▫ Visi kauli sāp. Se ä’b ūo mingi lūd murdtõb tīe. See ei ole mingi konte murdev töö. ▫ Tas nebūt nav tāds darbs, kas lauž kaulus.
|
luoiki *199 adj
(a) nõgus ▫ iedobē esošs - Mi’n izān ka vȯ’ļtõ seļļizt luoiklizt mǭd; tä’mmõn mūnda mǭ vȯ’ļ seļļi, ku sidām vȯ’ļ luoik ja aigād vȯ’ļtõ kuordõd. Mu isal ka olid sellised nõgusad maad; tal mõni maa oli selline, et keskpaik oli lohk ja ääred olid kõrged. ▫ Manam tēvam arī bija tādas iedobē [esošas] zemes; viņam daža zeme bija tāda, ka vidus bija lejā un malasbija augstas. 86.57
(b) lohklik ▫ grambains, ar iedobēm - Mǭ võib luoiki vȱlda. Maa võib olla lohklik. ▫ Zemesgabals var būt ar iedobēm. 86.57
|
lūom *125 s
(a) loomus (noodatäis kalu) ▫ loms - kalād|lūom kalaloomus ▫ zivju loms
- lūomõ eitõ loomust heita ▫ mest tīklu [~ lomu]; lūomõ vie’ddõ loomust vedada ▫ vilkt lomu
- Lūomõks mēg nutīzmõ sīe, mis sai vie’dtõd ikš kõrd vadāks ulzõ. Loomuseks me kutsusime seda, mis sai veetud ühe korraga noodaga välja. ▫ Par lomu mēs saucām to, kas vienā reizē tika ar vadu izvilkts. 86.57
(b) loomusekoht ▫ loma vieta - Lūomõks sai nuttõd ka se mie’rkabāl, mis sai võttõd immõr kīedõdõks ja vadāks. Loomuseks kutsuti ka seda meretükki, mis sai ümber haaratud köite ja noodaga. ▫ Par lomu sauca arī to jūras gabalu, kas tika aptverts ar virvēm un vadiem. 86.57
|
lūomõz *180 s loom ▫ dzīvnieks, lops - Lūomõn u’m lūomõ kovālõz un lūomõ joud. Loomal on looma tarkus ja looma jõud. ▫ Dzīvniekam ir dzīvnieka gudrība un dzīvnieka spēks. Ta panāb lūomõ kieudõ (~ skēḑõ). Ta paneb looma köide (~ ketti). ▫ Viņš pieliek dzīvnieku pie virves (~ ķēdes). KK78a14; KK78b12
|
lū’otšõ 2 ¤57 vi painduda ▫ locīties - Pū lū’otšõb kǭ’dkȭrdiņ mǭ’zõ ja i’lzõ. Puu paindub kahekorra maha ja üles. ▫ Koks divreiz nolokās lejup un augšup. Piškizt pūd lū’otšõbõd touvõ kä’dsõ ne’iku je’ldsõ. Väiksed puud painduvad tormi käes nagu elus. ▫ Mazi koki lokās vētrā kā dzīvi. KK78a75
|
ļäpā *41 s
(a) lestjalg, loib ▫ plezna - Gūogõdõn ja paŗīdõn at ļäpād. Hanedel ja partidel on lestad. ▫ Zosīm un pīlēm ir pleznas. Ilgõn umād ļäpād. Hülgel on loivad. ▫ Roņiem ir pleznas. Ilgõ ļäpīst te’i kūoibidi. Hülge loibadest tehti hülgenahast kingi. ▫ No roņu pleznām taisīja roņādas apavus. 86a58
(b) pöid ▫ pēdas pamatne (anat.)
(c) lott ▫ parpala - kik a’bbõnd, pu’nnizt ļäpād kuke lokutid, punased lotid ▫ gaiļa bārda, sarkanas parpalas KK78a6
|
ma’ggõ ¤29 vi
(a) magada ▫ gulēt - lovāl (~ ullõ) ma’ggõ voodis (~ väljas) magada ▫ gulēt gultā (~ ārā); ma’ggõm laškõ magama heita ▫ apgulties; ma’ggõm īedõ magama jääda ▫ iemigt, aizmigt; ma’ggõm pānda magama panna ~ magama heita ▫ apguldīt ~ apgulties; magūb ne’i ku jarā kūolõn (~ kuoț; ~ pūklutš) magab nagu surnu (~ kott; ~ puupakk) ▫ guļ kā nomiris (~ maiss; ~ bluķis) KK77 a
- Läpš magūb jemā jūsõ. Laps magab ema juures. ▫ Bērns guļ pie mātes. Sǟ’l magūb jemā lapsõks. Seal magab ema lapsega. ▫ Tur guļ māte ar bērnu. Ta magūb īed ja pǟvad le’bbõ. Ta magab ööd ja päevad läbi. ▫ Viņš guļ caurām naktīm un dienām. Ma magīz tä’m jūsõ i’ļ īe. Ma magasin ööd tema juures. ▫ Es gulēju pie viņa pa nakti. Jǭņõn vȯ’ļ āiga ma’ggõ. Jaanil oli aeg magada. ▫ Jānim bija laiks gulēt. Ma tǭ’b ma’ggõ, no’vvõmõst u’m. Ma tahan magada, peab puhkama. ▫ Es gribu gulēt, jāatpūšas. Ei ma’ggõm ne’iku piški siļk. Jäi magama nagu pisike silk. ▫ Aizmiga kā maza reņģe. KK77 a; KK77b; KK78; KK78b13
(b) magada, sugulises vahekorras olla ▫ pārgulēt, mīlēties - Pȯis magīz sīe neitstõks. Poiss magas selle tüdrukuga. ▫ Puisis pārgulēja ar to meiteni.
(c) lamada ▫ gulēt (nomodā) - rujādkuodās ma’ggõ haiglas lamada ▫ gulēt slimnīcā
- Ta magūb rujā. Ta lamab haigena. ▫ Viņš guļ slims. 86a48
|
maksõ ¤25 vt
(a) maksta, tasuda ▫ maksāt, norēķināties - tā’giž maksõ tagasi maksta ▫ atmaksāt
- Ma maksāb tä’mmõn rǭ’kõks. Ma maksan talle rahas [~ rahaga]. ▫ Es maksāju viņam naudā [~ ar naudu]. Perīmīez maksīz mi’nnõn ikš rubīļ. Peremees maksis mulle ühe rubla. ▫ Saimnieks samaksāja man vienu rubli. Ta maksīz kalād je’dstõ ri’ggõdõks. Ta maksis kalade eest rukistega. ▫ Viņš maksāja par zivīm ar rudziem. Ta u’m ī’ž eņtš kabātstõ maksõn ja jūotõn või kui. Ta on ise oma taskust maksnud ja jootnud või kuidas. ▫ Viņš ir pats no savas kabatas maksājis un dzirdījis vai kā. KK78.3; KK78b1; 86a47
(b) maksta, olla väärt ▫ maksāt, būt vērtam - Se ažā maksāb pǟgiņ rǭ’dõ. See asi maksab palju raha. ▫ Šī lieta maksā daudz naudas. Lēba maksīz mi’nnõn ikš rubīļ. Leib maksis mulle ühe rubla. ▫ Maize maksāja man vienu rubli. Ma tǭ’b sǭdõ, la’z maksāg mis maksõs. Ma tahan saada, maksku mis maksab. ▫ Es gribu dabūt, lai maksā, ko maksādams. KK77 a; KK78
(c) maksta, kehtida ▫ būt spēkā - Paldītõn maksāb krī’evõ rǭ’. Praegu maksab vene raha. ▫ Patlaban ir spēkā krievu nauda.
|
matrūz *157 s madrus ▫ matrozis - Tǭți pūŗtõn kuoigīd pǟl kokkõks ja matrūzõks. Isa purjetanud laevade peal koka ja madrusena. ▫ Tēvs burājis uz kuģiem kā koks un matrozis. Mv
|
mä’g|a’lli *193 s mäejalam ▫ kalna pakāje - Mēg vaņtļizmõ Šlītõr mä’galīzt ja mä’galīz nītidi. Me vaatlesime Šlītõri mäe jalamit ja jalami niite. ▫ Mēs apskatījām Slīteres kalna pakāji un pakājes pļavas.
|
mīr *125 s
(a) müür ▫ mūris - nēļakantlimi mīr neljakandiline müür ▫ četrstūrains mūris KK34I1
(b) poost, jäävall rannas ▫ ledus valnis jūrmalā - Mie’rnaigās, si’z ku ve’ž īrgõb kilmõ, si’z sugūb mīr; se u’m seļļi kuordõ, võib kītõ nemē mīr – seļļi jeikõks a’jtõd, ku jei īrgõb mie’rnaigās kilmõ ja lāinõd ī’dtõkabāl ētabõd vietā pǟlõ, se tegīž kīlmab vi’zzõ. Mere ääres, siis kui vesi hakkab külmuma, siis tekkib poost; see on selline kõrge, võib öelda, nagu müür – selline jääga aetud, kui jää hakkab mere ääres külmuma ja lained ühtlugu heidavad vett peale, see külmub kinni. ▫ Pie jūras, kad ūdens sāk sasalt, tad rodas mūris; tas ir tāds augsts, var teikt kā mūris – tāds ledus sadzīts, kad ledus sāk jūrmalā sasalt un viļņi arvien met ūdeni virsū, tas atkal sasalst. 86a49
|
mirrõ|pū *12 s mürripuu ▫ mirres koks - Mirrõpū kazāb Ēgipts ja Arābijs. Mürripuu kasvab Egiptuses ja Araabias. ▫ Mirres koks aug Ēģiptē un Arābijā.
|
mǭ 1 *12 s
(a) maa, maapind ▫ zeme, zemes virsa - mier ja mǭ pǟl merel ja maal ▫ uz jūras un sauszemes; kabāl mǭdõ tükk maad ▫ gabals zemes; mǭdõ sǭņ jarā pa’llõ maani maha põleda ▫ nodegt līdz pamatiem [~ zemei]; mǭdõ je’llõ maad harida ▫ apstrādāt zemi; mǭsõ ma’ggõ maas lamada ▫ gulēt zemē; mǭstõ i’lzõ nustõ maast üles tõsta ▫ pacelt no zemes; mǭstõ i’lzõ sǭdõ maast üles saada ▫ tikt augšā no zemes KK78; 79/1
- Mä’d mǭ u’m sūr ja rikāz. Meie maa on suur ja rikas. ▫ Mūsu zeme ir liela un bagāta. Ne’iku mǭ palāb mi’n jālgad allõ, ne’i tǭ’b lǟ’dõ. Nagu maa põleb mu jalge all, nii tahan minna. ▫ Kā zeme deg zem manām kājām, tā gribu iet. Siedā ä’d līeda sa mǭ pǟl. Seda ei leia sa maa peal. ▫ Zemes virsū tu to neatradīsi. U’m võtāmõst duņtš mǭstõ i’lzõ, algõ ta pī’lõg mǭsõ. Peab võtma pussi maast üles, et see ei vedeleks maas. ▫ Jāpaceļ duncis no zemes, lai tas nestāvētu uz zemes. Sīen u’m je’lsõ mǭ jālgad allõ – ä’b ūo seļļi rištīng, kis pī’lõb kūož pǟl. Sellel on elus maa jalge all – ei ole selline inimene, kes seisab koha peal. ▫ Tam ir dzīva zeme zem kājām – nav tāds cilvēks, kas stāv uz vietas. KK78a37; KK77 a
(b) maa, muld ▫ zeme, augsne - mǭdõ kindõ maad künda ▫ art zemi; mǭdõ vä’gtõ maad väetada ▫ mēslot zemi; mǭ’zõ killõ maha külvata ▫ iesēt zemē; mǭ’zõ mattõ maha matta ▫ aprakt, apglabāt; mǭ’zõ pānda maha panna ▫ iedēstīt; mǭ si’zzõl stǭdõ maha istutada ▫ iestādīt zemē KK78b61
- Panāb na’ggõrd (~ sīpõld) mǭ si’zzõl. Pannakse kartulid (~ sibulad) maha. ▫ Iestāda kartupeļus (~ sīpolus). Võtāb na’ggiri mǭstõ i’lzõ . Võetakse kartuleid. ▫ Novāc kartupeļus. Võtāb bīetõd (~ strīnkõd) mǭstõ i’lzõ. Võetakse peedid (~ kaalikad) üles. ▫ Novāc bietes (~ kāļus). KK78b61
(c) maa, provints ▫ lauki, province - Mǭlõ ve’l u’m lūnda. Maal on veel lund. ▫ Laukos vēl ir sniegs. Mǭlõ ve’l lu’m katāb mǭdõ. Maal veel lumi katab maad. ▫ Laukos vēl sniegs sedz zemi.
|
mǭj|pāika *46 s talukoht ▫ mājas, mājvieta - Kilād ja sūŗimizt mǭjpāikad nēši attõ eitõd jõvā amūstiz. Külad ja suuremad talukohad neis on ehitatud juba ammu. ▫ Ciemi un lielākās mājvietas tajos ir dibinātas jau sen.
|
mǭ|lupātõz *181 s maalapp ▫ zemes pleķis - Piškizt mǭlupātõd kȭnkad va’isõ at nemē kōšõd: aigād kuordid ja jõugizt. Väiksed maalapid luidete vahel on nagu kausid: ääred kõrged ja liivased. ▫ Sīkie zemes pleķīši starp kāpām ir kā bļodas: malas augstas un smilšainas. SK62
|
motskõ ¤34 vt
(a) mätsida ▫ viļāt - Läpš motskūb leibõ. Laps mätsib leiba. ▫ Bērns viļā maizi.
(b) tümitada ▫ dunkāt - Minā võib motskõ tūoizta, kīen ä’b ūo ne’i je’n joudõ ä’b ku mi’nnõn, si’z ma tǟnda motskūb kädūdõks, si’z tǟnda võib ne’i suotkõ. Mina võin tümitada teist, kel ei ole nii palju jõudu kui minul, siis ma teda tümitan kätega, siis teda võib nii sõtkuda. ▫ Es varu dunkāt otru, kam nav tik daudz spēka kā man, tad es viņu dunkāju ar rokām, tad viņu var tā mīcīt. 86.9
(c) sõtkuda ▫ spaidīt, mīcīt - Ǭ’rõnt võib motskõ: piezūb ja suotkūb tǟnda. Riiet võib sõtkuda, pestakse ja sõtkutakse teda. ▫ Drānu var mīcīt: to mazgā un mīca. 86.9
|
mū 1 *3 pn muu, teine ▫ cits - mūdõ vīțõ muul viisil ▫ citā veidā; mūdõ midēgõd muud midagi ▫ cita nekā; ja tikkiž mū ja kõik muu ▫ un viss cits
- Siedā tī’eb mingi mū. Seda teeb mõni teine. ▫ To darīs kāds cits.
|
mulīņ *240 s muul -i ▫ muliņš, mols - Jegās vālgamǭs ātõ tī’edõd mulīņd motōrlǭjad pī’ltimiz ja kalād ulzõ sältimiz pierāst. Igas valgmas on tehtud muulid mootorpaatide peatumise ja kalade väljalaadimise jaoks. ▫ Katrā valgumā ir izveidoti muliņi motorlaivu piestādināšanai un zivju izkraušanai. 2L6
|
mulk *94 s mulk -u ▫ caurums, atvere - Mulk u’m tarās, kus võib si’zzõl ja ulzõ kǟ’dõ. Mulk on aias, kust võib sisse ja välja käia. ▫ Caurums ir sētā, pa kuru var staigāt iekšā un ārā. 86a77
|
mu’r *84 s
(a) kurbus ▫ skumjas, bēdas - sūr mu’r suur kurbus ▫ lielas skumjas; mu’r pierāst mure pärast ▫ aiz bēdām KK77 a
- Ta mu’rkõks eņtš ǭ’rõnd kīskiz kațki. Ta kiskus kurbusega oma riided katki. ▫ Viņš no bēdām saplēsa savas drēbes. Tǟnda u’m vȯ’zzõn sūr mu’r. Teda on tabanud suur mure. ▫ Viņu ir piemeklējušas lielas bēdas. KK77 a
(b) mure ▫ raizes, rūpes - mu’r i’ļ tä’m ~ mu’r tä’m pierāst mure tema pärast ▫ raizes par viņu; mu’rtõ pi’ddõ muretseda ▫ rūpēties; mu’rtõ tī’edõ muret teha ▫ sagādāt raizes; mu’rsõ vȱlda mures olla ▫ raizēties
- Tulāb se mu’r pǟlõ. Tuleb see mure peale. ▫ Nāk tās raizes virsū. Ku rištīngõn u’m sūr mu’r, si’z tä’mmõn võibõd eitõ pǟ’zõ teid, ja ne ka’ddõbõd jarā tegīž. Kui inimesel on suur mure, siis talle võivad pähe ilmuda täid ja need kaovad ära jälle. ▫ Ja cilvēkam ir lielas raizes, tad viņam galvā var iemesties utis, un tās atkal pazūd. Mikīļõst vȯ’ļ set mu’rtõ. Mikīļist oli ainult muret. ▫ No Miķeļa bija tikai raizes. Mi’nnõn u’m si’nkõks mu’rtõ. Mul on sinuga muret. ▫ Man ar tevi ir raizes. Sa mõtlõd, ku mi’n pierāst u’m mu’rtõ pi’dtõd. Sa mõtled, et minu pärast on muretsetud. ▫ Tu domā, ka par mani ir parūpējušies. Jǭņ tī’eb izān mu’rtõ. Jǭņ teeb isale muret. ▫ Jānis sagādā tēvam rūpes. KK77; KK77b; KK78; J16; PK88.22
|
murdõ ¤27 vt
(a) murda ▫ lauzt - ka’ggõlt murdõ kaela murda ▫ lauzt kaklu; kațki murdõ katki murda ▫ salauzt; le’bbõ murdõ läbi murda ▫ izlauzties cauri; mǭ’zõ murdõ maha murda ▫ noplēst, nogalināt; eņtšõn riekkõ murdõ endale teed murda ▫ izlauzt sev ceļu; si’zzõl murdõ sisse murda ▫ ielauzties; kīeldõ murdõ keelt murda ▫ lauzīt valodu; pǟdõ murdõ pead murda ▫ lauzīt galvu
- Tōvaz mūrdab pūḑi. Torm murrab puid. ▫ Vētra lauž kokus. Ta mūrdiz kä’d kațki. Ta murdis käe katki. ▫ Viņš salauza roku. Su’ž mūrdiz lambõ mǭ’zõ. Hunt murdis lamba maha. ▫ Vilks noplēsa aitu. Ikš mūrdiz pūḑi mǭ’zõ, pǭr piškīzt mūrdizt oksād jarā Üks murdis puid maha, paar väikest murdsid oksad ära. ▫ Viens nolauza kokus, pāris mazie nolauza zarus. KK78b3; J14
(b) tühistada ▫ atcelt, lauzt - sõ’nnõ murdõ sõna murda ▫ lauzt vārdu
- Ja kēra ä’b või sǭdõ murdtõd. Ja [püha]kirja ei saa teha tühjaks. ▫ Un raksti nevar tikt atcelti. Jh10.35
(c) murda, valesti rääkima ▫ lauzīt (valodu) - Ta mūrdab eņtš kīeldõ, ku ä’briktig rõkāndõb. Ta murrab oma keelt, kuiebaõigesti räägib. ▫ Viņš lauza savu valodu, kad nepareizi runā.
|
nanā *18 s
(a) nina ▫ deguns - nanā jūokšõb nina jookseb ▫ deguns tek; nanā jūokšõb ne’i nemē kõuvõ kievād (~ kievād kõuvõ) nina jookseb nii nagu kask kevadel (~ kevade kask) ▫ deguns tek tā, kā bērzs pavasarī (~ pavasara bērzs); nanā lǟ’b lǟlamstiz nina on kinni [~ läheb raskelt] ▫ deguns ir ciet; nanā tīlkõb nina tilgub ▫ deguns pil; sǭdõ pitkā nanā saada pikk nina ▫ dabūt garu degunu; kuskiz eņtš nanā teppõ kuhugi oma nina toppida ▫ bāzt kaut kur savu degunu; pitkā nanāks īedõ pika ninaga jääda ▫ palikt ar garu degunu; nanā tutkāmõst jarā võttõ nina alt ära võtta ▫ nocelt no degungala; na’nnõ mǭ’zõ tänktõ nina norgu lasta [~ maha riputada] ▫ nokārt degunu; na’nnõ pīliz a’jjõ nina püsti [~ pilvedesse] ajada ▫ celt degunu mākoņos; jõvā nanā andõ nina peale anda ▫ sadot pa degunu KK77 a; 79/6
- Nanā sõ’vlõb, sǭb ūdtõ kūlõ. Nina sügeleb, saab uut kuulda. ▫ Deguns niez, dabūs jaunumus dzirdēt. Nanā sõ’vlõb, līb vī’mõ. Nina sügeleb, tuleb vihma. ▫ Deguns niez, būs lietus. Pī’lõb, nanā täuž. Seisab, nina täis. ▫ Stāv, pilns deguns. Sai pitkā nanā ja uid. Sai pika nina ja häbi. ▫ Dabūja garu degunu un kaunu. Tä’m opātimiz sie’ggõ na’nnõ i’z tep. Tema õpetamise sekka [ma] nina ei toppinud. ▫ Viņa mācīšanā [es] degunu nebāzu. Si’nnõn tu’lbõd nanāst jǭsõd u’lzõ. Sul nina on tatine [~ tulevad ninast oinad välja]. ▫ Tev deguns ir puņķains [~ no deguna auni nāk ārā]. Sīen vȯ’ļ knaš piški nanā ne’i ka gro’udõz. Sel oli ilus väike nina kui viljatera. ▫ Tam bija skaists mazs deguns kā grauds. Ta rabīz pi’ds na’nnõ. Ta lõi nina pihta. ▫ Viņš iesita pa degunu. Alā pa’n eņtš nanā a’mži! Ära pista oma nina kõikjale! ▫ Nebāz savu degunu visur. Mis sa ajād eņtš nanā a’mži! Mis sa topid [~ ajad] oma nina kõikjale! ▫ Ko tu bāz savu degunu visur! Ta tȭmbiz eņtš nanā tǟdõks – agā mingi kard vȯ’ļ. Ta tõmbas oma nina täis – vist mingi lõhn oli. ▫ Viņš savilka pilnu degunu – laikam bija kāda smarža. Alā nä’gțõ eņtš na’nnõ! Ära näita oma nina! ▫ Nerādi savu degunu! Ta nä’gțiz mi’nnõn pitkõ na’nnõ. Ta näitas mulle pikka nina. ▫ Viņš parādīja man garu degunu. Sa eņtš nanāks a’mži a’ilõd si’zzõl. Sa jooksed oma ninaga igale poole sisse. ▫ Tu ieskrien visur iekšā ar savu degunu. KK77 a; 79/6; 86/7; KK77b
(b) kärss ▫ purns, šņukurs - Sigā tīngab nanāks mǭdõ. Siga tuhnib kärsaga maad. ▫ Cūka ar šņukuru rakņā zemi. Sūr nanā ne’iku sigān, võib lǟ’dõ mǭdõ tīngam. Suur nina nagu seal, võib minna maad tuhnima. ▫ Liels šņukurs kā cūkai, var iet zemi rakņāt. KK78b43; KK77
(c) nokk ▫ knābis - Kūrgõn u’m pitkā va’imi nanā. Kurel on pikk terav nokk. ▫ Dzērvei ir garš, ass knābis. Seļļi nanā ne’i ka kūrgõn, sa võid lǟ’dõ boŗīdi akkõm ne’i ka kūrgõz. Selline nina kui kurel, sa võid minna usse püüdma nagu kurg. ▫ Tāds knābis kā dzērvei, tu vari iet tārpus ķert kā dzērve. Sīen vȯ’ļ seļļi nanā ku arāgõn. Sellel oli selline nokk kui harakal. ▫ Tam bija tāds knābis kā žagatai. KK77
(d) neem ▫ zemesrags - Kūolka nanā Kūolka neem ▫ Kolkasrags
|
nǟna *43 s
(a) naiserind, tiss ▫ sievietes krūts
(b) nisa ▫ pups - Vizād nǟnad ja veitõ semḑi. Kõvad nisad ja vähe piima. ▫ Cieti pupi un maz piena.
|
ne’i adv nii ▫ tā, tik - ne’i ja ne’i nii ja naa ▫ tā un tā, šā un tā; ne’i sõnāks, kui ka tīedkõks nii sõna kui ka teoga ▫ gan vārdos, gan darbos; ne’i ku nii et ▫ tā ka; ne’i… kui nii…, et… ▫ tā… , ka…; ne’i… kui nii… kui… ▫ kā… tā…; ne’i jõvīst nii hästi ▫ tik labi; ne’i pǟgiņ nii palju ▫ tik daudz
- Ak nei! Ah nii! ▫ Ak tā!
|
| ne’i|kui|ne’i adv niikuinii, siiski ▫ tik un tā, šā vai tā, tomēr |
nīdõd *180 s pl niied ▫ nītis (etn.) - Nīdõdõn u’m jālga ja sīlma. Niitel on tallalaud ja silm. ▫ Nītīm ir pēda un acs. PK88.7
|
nielgõ ¤37 vt kugistada, puukida ▫ rīt, negausīgi ēst - sīebõd ja nielgõbõd söövad ja kugistavad ▫ ēd un rij
|
nīelõ ¤49 vt neelata ▫ rīt - mǭ’zõ nīelõ alla neelata ▫ norīt; jarā nīelõ alla neelata ▫ aprīt; nemē taibõ jarā nīelõ nagu teivast alla neelata ▫ kā mietu norīt
- Ta nīelõb mǭ’zõ vȯzā amād lūd ja nǭ’gõks. Ta neelab alla liha kõige luude ja nahaga. ▫ Viņš norij gaļu ar visiem kauliem un ādu.
|
nīkõ ¤55 vi hääbuda ▫ iznīkt - Ažā, mis kazāb, pa rǭziņ nīkõb jarā. Asi, mis kasvab, vähe-haaval hääbub ära. ▫ Lieta, kas aug, pa druskai iznīkst. Rištīng pa rǭziņ ī’d kūjõb ja nīkõb jarā. Inimene vähehaaval üha kuivab ja hääbub ära. ▫ Cilvēks pa druskai vien izžūst un iznīkst. KK78b6
|
nītsiņtõ ¤53 vt hävitada ▫ iznīcināt - Sīe ažā, lūomõ nītsiņtõb jarā; ku ä’b ūo vajāg, si’z u’m kǭ’tõmõst ja tī’emõst, ku je’mmitit ä’b ūo. See asi, loom hävitatakse ära; kui ei ole vaja, siis peab kaotama ja tegema, et enam ei ole. ▫ To lietu, dzīvnieku iznīcina; ja nevajag, tad jāpazaudina un jādara [tā], ka vairāk nav. Plakīdi ä’b või ne’i kievāmstiz nītsiņtõ. Lutikaid ei või nii kergesti hävitada. ▫ Blaktis nevar tik viegli iznīcināt. KK78b6
|
norātimi *200 s kuivendamine, kuivaks nõristamine ▫ nosusināšana - Piškimizt jougūd kȭlbatõbõd set nītõd ja tarād norātimizõks. Väiksemaid jõgesid kasutatakse vaid niitude ja aedade kuivendamiseks. ▫ Mazākas upītes izmanto tikai pļavu un lauku nosusināšanai. E IC
|
nȭŗka *46 adj nõrk ▫ vājš, nespēcīgs - Tä’m i’bbi u’m vanā ja nȭŗka. Tema hobune on vana ja nõrk. ▫ Viņa zirgs ir vecs un nespēcīgs.
|
nõ’v *122 s nõu ▫ padoms - ī’ds nõ’vs ühel nõul ▫ vienprātīgi; nõ’vvõ andõ nõu anda ▫ dot padomu; nõ’vvõ kizzõ nõu küsida ▫ vaicāt padomu; nõ’vvõ pi’ddõ nõu pidada ▫ apspriesties; nõ’vvõ võttõ seletada, arutleda ▫ apspriest; nõ’vs vȱlda nõus olla ▫ būt vienisprātis 1Kr2.13
- Amād, mits tä’m nõ’vs vȯ’ļt, āt laigāld pildõd ja ukkõ lǟ’nõd. Kõik, kui palju teda pooldasid, on laiali pillutatud ja hukka saanud. ▫ Visi, kas viņam piekrita, ir izklīdināti un gājuši bojā. Ap5.36
|
nuššõ ¤36 vt nussida ▫ pāroties - Lūomõz nušūb, si’z ta lǟ’b ja tūoizta ratstāb. Loom nussib, siis ta läheb ja teise peal ratsutab. ▫ Dzīvnieks pārojas, tad viņš iet un aplec otru. KK78b8
|
ņäpīkšõ ¤55 vt näppida ▫ knibināt - Ku ma midēgõst ņäpīkšõb sūormõdõks, ma ä’b kīsk, ma kǭ’ļõb ja rǭžki ne’i. Kui ma midagi näpin sõrmedega, ma ei kisu, ma katsun ja veidi nii. ▫ Ja es kaut ko knibinu ar pirkstiem, es neplēšu, es taustu un nedaudz tā. 86a66
|
okš *68 s karu ▫ lācis (Ursus arctos) - lemp nemē okš kohmakas nagu karu ▫ lempīgs kā lācis; ne’iku okš kǭ’d jālga pǟl nagu karu kahel jalal ▫ kā lācis uz divām kājām; magūb nemē okšīdpǭ’dõs magab nagu karukoopas ▫ guļ kā lāču migā KK78a22
- Okš u’m ä’bpū’dõz ja sangdõ. Karu on räpane ja juhm. ▫ Lācis ir netīrs un stulbs. KK77 a
|
orden *159 s ordu ▫ ordenis - Pivā Augustīn orden Püha Augustuse ordu ▫ Svētā Augustīna ordenis; saksā ordenõd, kis tu’ļtõ tǟnõ suoḑīkšõm ja pīkstizt ro’v eņtš alā saksa ordud, kes tulid siia sõdima ja surusid rahva enese alla ▫ vācu ordeņi, kas ieradās šeit karot un pakļāva sev tautu IK4; 86a8
|
ōŗandõks *207 s karjatus, karjumine ▫ kliedziens, klaigas - Vȯ’ļ kūldtõb ōŗandõks ja rǟkandõks. Oli kuulda karjumist ja kisa. ▫ Bija dzirdamas klaigas un brēka.
|
outõks *206 s hautis ▫ sautējums - borkõnd-na’ggõrd outõks porgandi-kartuli hautis ▫ burkānu un kartupeļu sautējums
|
o’v 1 *122 s au ▫ gods, cieņa = ouv- o’vvõ andõ au anda ▫ atdot godu, salutēt; o’vvõ ja rȭmõ maitsõ au ja rõõmu maitsta ▫ godu un prieku izgaršot; o’vkõks [kellegi] auks ▫ [kādam] par godu; o’vvõ nä’gțõ au osutada ▫ parādīt godu; ätsmingizõn o’vvõ rikkõ kellegi au haavata ▫ aizskart kāda godu; o’vvõ võttõ au röövida ▫ laupīt godu J81
|
o’vd *122 s okaspuuoksad ▫ skujkoku zari - Kūzõ o’vd kūjizt jarā ja nõ’ggõld pudīzt jarā. Kuuse oksad kuivasid ära ja okkad pudenesid maha. ▫ Egles zari nokalta un skujas nokrita.
|
o’vli *201 adj aus ▫ godīgs - Ta u’m o’vli rištīng. Ta on aus inimene. ▫ Viņš ir godīgs cilvēks. O’vli skuțk: salāndimizt ä’b salānd; mūndakõrd seļļizt skuțkīd ai’lõbõd polākõdõks, ja siedā ka ta ne’i ä’b a’il. Aus neiu: vargust ei varasta; mõnikord sellised tüdrukud jooksevad ringi poistega ja seda ka ta nii ei jookse. ▫ Godīga meitene: zagt nezog; reizēm tādas meitenes skraida ar puišiem, un tik ļoti arī viņa tā neskraida.
|
õigistõ ¤53 vt õigustada, õigeks mõista, õigeks teha ▫ attaisnot EA- Ja kovālõz sǭb õigistõd le’b tä’m tīed. Ja tarkus saab õigustatud tema tegude läbi. ▫ Un gudrība tiek attaisnota caur tās darbiem. Si’n sõnād pie’rrõ sǭd sa õigistõd. Su sõnust mõistetakse sind õigeks. ▫ Pēc saviem vārdiem tu tiec attaisnots. Mt11.19; Mt12 37
|
padā 1 *39 s pada, pott ▫ pods, katls - alumīnij padā alumiiniumpott ▫ alumīnija katls
- Padā u’m rōdast. Pada on rauast. ▫ Katls ir no dzelzs. Attõ a’mtizt: mustā padā ja emālīertõd padā. On igasugused: must pada ja emailitud pott. ▫ Ir visādi: melnais pods un emaljēts katls. Padān u’m kūok immõr; ūd padādõn at kä’dakātõbõd. Pajal on sang ümber; uutel pottidel on kõrvad (käepidemed). ▫ Podam ir osa apkārt; jaunajiem katliem ir rokturi. Alā liktā pa’ddõ! Ära liiguta potti! ▫ Nekustini katlu! Ta kāndiz padāks vietā. Ta kandis potiga vett. ▫ Viņš nesa ar podu ūdeni. 86.40
|
pallõ 1 ¤16 vt paluda, taotleda ▫ lūgt, prasīt - andõks pallõ andeks paluda ▫ lūgt piedošanu; jumālt pallõ jumalat paluda ▫ lūgt dievu
- Pǭlab jumāltõ, la’z ta tulgõ ja ä’bțõg. Palutakse jumalat, et ta tulgu ja aidaku. ▫ Lūdz dievu, lai viņš nāk un palīdz. Sa pǭlad jõvād sõnādõks. Sa palud heade sõnadega. ▫ Tu lūdz ar labiem vārdiem. KK78b10
|
pānda 2 ¤12 vt
(a) panna ▫ likt - jarā pānda ära panna ▫ nolikt; je’ddõ pānda ette panna ▫ likt priekšā; jū’rõ pānda juurde panna ▫ pielikt; pǟlõ pānda peale panna ▫ uzlikt; si’zzõl pānda sisse panna ▫ ielikt; tǟ’dõl pānda tähele panna ▫ likt vērā; ulzõ pānda välja panna ▫ izlikt; vastõ pānda vastu panna ▫ pretoties; vi’zzõ pānda kinni panna ~ kinnitada ▫ aiztaisīt; jālgad vāldiņ pānda plehku panna ▫ laisties lapās; kǟngad jalgõ pānda kingi jalga panna ▫ apaut kurpes; kibār pǟ’zõ pānda mütsi pähe panna ▫ uzlikt cepuri galvā; kindõd kä’ddõ pānda kindaid kätte panna ▫ uzvilkt cimdus rokās; kēra si’zzõl (~ kerrõ) pānda kirja panna ▫ pierakstīt; mõtlõm pānda mõtlema panna ▫ likt padomāt; vie’d ja lēba pǟl pānda vee ja leiva peale panna ▫ nolikt pie [~ uz] maizes un ūdens; vȯ’dlõm pānda ootama panna ▫ likt gaidīt K91
- Ma si’n panāb kēra si’zzõl, ku sa ä’d kūl. Ma panen su kirja, kui sa ei kuula. ▫ Es pierakstīšu tevi, ja tu neklausīsi. Ta panāb ro’vdõn lōda pǟlõ sīedõ je’ddõ. Ta paneb inimestele laua peale süüa ette. ▫ Viņš liek cilvēkiem uz galda priekšā ēdienu. Või sa panād je’ddõ või panād tagān? Kas sa paned ette või paned taha? ▫ Vai tu liec priekšā vai liec aizmugurē? KK77 a; KK78
(b) kindlaks määrata, otsustada ▫ noteikt, nolemt - jarā pandõd ne’iku mustā vālda pǟl kindlaks määratud nagu must valgel ▫ nolikts kā melns uz balta KK77 a
(c) lugeda, pidada ▫ turēt, uzskatīt - Ma ä’b pa’n siedā mittõ mikšmõks. Ma ei pea seda mitte millegiks. ▫ Es to ne par ko neturu. Tuoi ä’b pa’n mit kūlõmõks. Teine ei tee kuulmakski. ▫ Otrs pat neuzklausa [~ netur par klausāmu].
(d) lüüa, virutada ▫ likt, sist - Kik pa’ņ ikškõrd pȯrzõn. Kukk pani ükskord põrsale. ▫ Gailis vienreiz lika sivēnam. J15
(e) teha ▫ taisīt, likt - Kieudõn pa’ņ suoļm tutkāmõ, algõ ta läkkõ le’bbõ. Köiele tehti sõlm otsa, et see läbi [august] ei läheks. ▫ Virvei uzlika mezglu galā, lai tā neiet [caurumam] cauri. 151.1/18
(f) panna, sugulises vahekorras olla ▫ paņemt priekšā, stāties dzimumattiecībās - Lǟ’b tä’mmõn īņõ vȱlgõd si’zzõl, ne’i ka ne’i panāb. Läheb temaga ühes õlgede sisse, nagunii paneb. ▫ Iet viņai līdzi salmos, tik un tā paņem priekšā. KK78
|
paŗī 2 adv järjele ▫ uz kājām - Ne võibõd pä’zzõ ulzõ pūtõksõst paŗī. Nad võivad puudusest välja järjele pääseda. ▫ Viņi var izkļūt no trūkuma [un nostāties] uz kājām. 2L5
|
pǟ *14 s
(a) pea ▫ galva - pǟ sidām pealagi ▫ galvvidus; kievām pǟ terane pea ▫ viegla galva; pǭļaz pǟ ne’iku būnga paljas pea nagu trumm ▫ plika galva kā bungas; sangdõ pǟ paks, tuim pea ▫ grūta galva; täuž pǟ täis pea ~ purjus pea ▫ pilna galva ~ piedzēries; tijā pǟ tühi pea ▫ tukša galva; vizā pǟ kõva pea ▫ cieta galva; pǟ kī’lõks pānda pead panti panna ▫ likt galvu ķīlā; pǟ īrgõb rinkõ lǟ’dõ pea hakkab ringi käima ▫ galva sāk reibt; pǟ kīerõb (~ lǟ’b immar) pea käib ringi ▫ galva reibst; pǟ ȭ’gõb pea õhkab ▫ galva svilst; pǟ pȯdūb pea valutab ▫ galva sāp; pǟ ja’ggõ pitkīm pea jagu pikem ▫ par galvas tiesu garāks; pǟ mǭ’zõ võttõ pea maha võtta ▫ nocirst [~ noņemt] galvu; pǟdõ kǭ’tõ pead kaotada ▫ pazaudēt galvu; pǟdõ pistõ a’jjõ pead püsti ajada ▫ izsliet galvu; pǟdõ pie’zzõ pead pesta ▫ mazgāt galvu; pǟdõ murdõ pead murda ▫ lauzīt galvu; pǟdõ sie’ggõ pead segi ajada ▫ sagrozīt galvu; pǟdõ vȯtšõ pead otsida [~ peast täisid otsida] ▫ meklēt utis galvā; midēgõst pǟ’zõ võttõ midagi pähe võtta ▫ ieņemt kaut ko galvā; pǟsõ ne’iku siprikkizt lǟ’bõd peas nagu sipelgad jooksevad ▫ galvā skrien kā skudriņas; pǟsõ tēḑi vȯtšõ peast täisid otsida ▫ meklēt utis galvā; pǟstõ jālgad sǭņi ka’žži peast jalgadeni märg ▫ slapjš no galvas līdz kājām; pǟstõ oppõ pähe õppida ▫ mācīties no galvas; pǟstõ tieudõ peast teada ▫ zināt no galvas; ī’d pǟ jo kuordõ ku sinā ühe pea jagu pikem [~ kõrgem] kui sina ▫ par galvas tiesu garāks nekā tu; jõvāst pǟst heast peast ▫ no laba prāta; kibārt pǟ’zõ pānda kübarat pähe panna ▫ uzlikt cepuri galvā; kibār u’m pǟs kübar on peas ▫ cepure ir galvā; kibārt pǟstõ võttõ kübarat peast võtta ▫ noņemt cepuri; ne’iku pǟstõ võttõd nagu peast pühitud [~ võetud] ▫ kā no galvas izlidojis [~ izņemts]; tikkiž pǟstõ ulzõ pū’gdõd peast täiesti välja puhutud ▫ no galvas pavisam izlidojis [~ izpūsts] KK78; KK77; PK88.22; KK77 a
- Pǟ sǭb jarā sie’gdõd – tuoi siegūb jarā. Pea aetakse segi – teine ajab segi. ▫ Galva tiek apmulsināta – otrs apmulsina. Pǟ u’m kǭ’dkȭrdiņ. Pea on norus [~ kahekorra]. ▫ Galva ir nokārta [~ divkārši]. Pǟ u’m mǭsõ. Pea on norgus. ▫ Galva ir zemē. Pǟ u’m rȭmsõ, pǟ kīerõb, pǟ lǟ’b immõrõ. Pea on segi, pead pööritab, pea käib ringi. ▫ Galva ir sajukusi, galva reibst, galva iet uz riņķi. Pǟ u’m sangdõ. Pea on tuim [~ paks]. ▫ Galva ir trula [~ bieza]. Pǟ u’m täuž tūldõ, si’z u’m pǟ kievām, ä’b ūo sizāl riktig sva’rrõ. Pea on tuult täis, siis on pea kerge, ei ole sees õiget kaalu. ▫ Galva ir pilna vēja, tad galva ir viegla, nav iekšā īsta svara. Tä’mmõn u’m vizā pǟ, ta mittõ midāgõst ä’b või jarā oppõ. Tal on kõva pea, ta ei või mitte midagi ära õppida. ▫ Viņam ir grūta galva, viņš neko nevar iemācīties. Mi’n pǟ ä’b pidā vizās. Mu pea ei pea kinni. ▫ Man galvā neturas [~ galva netur ciet]. Mi’n pūogan u’m ne’iku kanāmunā pǟ: immõrkouți, attõ ibūkst ja bokāa’bbõnd kummiš kaņtšõ, set lȭga pǭļaz. Mu pojal on pea nagu kanamuna: ümmargune, on juuksed ja sokuhabe kummaski küljes, vaid lõug on paljas. ▫ Manam dēlam galva ir kā vistas ola: apaļa, mati un vaigubārda ir abās pusēs, tikai zods ir pliks. Sa võid eņtš pǟ jarā andõ sīe ažā je’dstõ. Sa võid oma pea ära anda selle asja eest. ▫ Tu vari savu galvu dot par to lietu. Mis tä’mmõn u’m pǟ’zõ lǟ’nd? – ku tuoi mõtliz seļļizt, mis ä’b ūo. Mis talle on pähe läinud? – kui teine mõtles [välja] midagi sellist, mida ei ole. ▫ Kas viņam galvā ienācis? – ja otrs ir izdomājis kaut ko tādu, kā nav. Se u’m mi’n pǟsõ ne’i ku ikškõrdikš (~ ne’iku ve’ž). See on mu peas nagu ükskordüks (~ nagu vesi). ▫ Tas man galvā ir kā reizrēķins (~ kā ūdens). Kērkõd pǟsõ, pietūkst lōlabõd. Kilgid peas, valet laulavad. ▫ Circeņi galvā, melus dzied. Ma tī’eb eņtš pǟstõ tä’m. Ma teen selle omast peast. ▫ Es taisu to no savas galvas. Ta u’m pǟstõ ra’btõd. Ta on peast koputatud. ▫ Viņš ir galvā pasists. Ku sa pǟkõks maksād, si’z sa ūod bäs pǟtõ; ne’i sa võid īedõ bäs pǟdõ. Kui sa peaga maksad, siis sa oled ilma peata; nii sa võid jääda ilma peata. ▫ Ja tu ar galvu maksā, tad tu esi bez galvas; tā tu vari palikt bez galvas. Alā a’il pǟkõks sainõ (~ tu’llõ)! Ära jookse peaga [vastu] seina (~ tulle)! ▫ Neskrien ar galvu sienā (~ ugunī)! Ta u’m bäs pǟtõ. Ta on ilma peata. ▫ Viņš ir bez galvas. KK77 a; 86.36
(b) pea, ots ▫ spals - veis pǟ noapea ▫ naža spals
- Duņtšõn u’m pǟ. Pussil on pea. ▫ Duncim ir spals. KK77 a
(c) (lina)kupar ▫ pogaļa - pieksīz pǟd jarā kupardati ▫ noplūca pogaļas
(d) pea, loom ▫ galva, lops - Mits pǟdõ u’m tä’d kǭŗas? Mitu pead on teie karjas? ▫ Cik galvu ir jūsu ganāmpulkā? EIVf
|
päkštõ ¤53 vi lõksutada ▫ klačoties - ī’dstī’d päkštõb alatasa lõksutab ▫ vienā laidā klačojas KK78a48
- Pǟva le’bbõ ūom päkštõn, ne’iku ī’dtõ rõkāndõmõst un rõkāndõmõst. Päev läbi oleme lõksutanud, nagu üht rääkimist ja rääkimist. ▫ Visu dienu esam klačojušies, tā kā viena runāšana un runāšana. KK78a48
|
pǟlõ 1 adv peale, pealegi ▫ vien - Tulgõ pǟlõ! Tulgu peale! ▫ Lai nāk vien! Vȯlkõ pǟlõ! Olgu peale! ▫ Lai ir vien! Pū’st i’g järāndz ja jelā pǟl! Pühi higi ära ja ela pealegi! ▫ Noslauki sviedrus un dzīvo vien! 86a41
|
pǟlõ 2 adv peale, kallale ▫ virsū (virziens) - pǟlõ a’ilõ kallale tormata ▫ uzbrukt; pǟlõ a’jjõ peale ajada ▫ plīties virsū, uzplīties; pǟlõ īedõ peale jääda ▫ gūt virsroku [~ palikt virsū]; pǟlõ pānda peale panna ▫ uzlikt; pǟlõ sa’ddõ peale tungida ▫ uzbrukt; pǟlõ tikkõ peale tikkuda ▫ uzbāzties
- Kis sūrslõb, võib kītõ: „Ma ei pǟlõ”. Kes suurustab, võib öelda: „Ma jäin peale”. ▫ Kas lielās, var teikt: „Es guvu virsroku”. Kaš vakțūb, kui võib tä’mmõn pǟlõ a’ilõ, un uzreiz sīe lūomõn pǟlõ, käpādõks pǟlõ, ambõdõks vi’zzõ. Kass valvab, kuidas võib talle kallale tormata, ja kohe sellele loomale peale, käppadega peale, hammastega kinni. ▫ Kaķis vaktē, kad varēs brukt tam virsū, un uzreiz tam dzīvniekam virsū, ar ķepām virsū, ar zobiem ciet. KK77 a; KK78aI
|
pēțõ ¤53 vt
(a) vaadelda, uurida ▫ aplūkot, pētīt - Rištīng midāgõst pēțõb, mis se u’m pa ažā. Inimene vaatleb midagi, mis asi see on. ▫ Cilvēks aplūko kaut ko, kas tā ir par lietu. Sīlmadõks set pēțõb siedā, kädūdõks kīerõb un kǭļõb, mis se u’m pa ažā. Silmadega vaid vaatleb seda, kätega keerab ja katsub, mis asi see on. ▫ Ar acīm tikai to aplūko, ar rokām griež un aptausta, kas tā ir par lietu KK78
(b) uurida ▫ pētīt >tuņšlõ- sidāmḑi pēțõ südameid uurida ▫ pētīt sirdis; i’lzõ pē’țõ välja selgitada, välja uurida ▫ izdibināt 8Ro27
|
pi’ddõ 1 ¤24 vt
(a) pidada ▫ turēt - ēņtšta i’llõ pi’ddõ end üleval pidada ▫ labi uzvesties, pienācīgi izturēties; gru’mmõ pi’ddõ viha pidada, viha kanda ▫ turēt naidu; je’ddõlu’ggimizt pi’ddõ loengut pidada ▫ nolasīt [~ noturēt] priekšlasījumu; le’brõkāndimiži pi’ddõ läbirääkimisi pidada ▫ veikt pārrunas; lektsijõ pi’ddõ loengut pidada ▫ lasīt lekciju; lu’ggõ pi’ddõ lugu pidada ▫ cienīt; nõ’vvõ pi’ddõ aru pidada, nõu pidada ▫ apspriesties ~ prātot; suo’ddõ pi’ddõ sõda pidada ▫ karot; vǟ’rgidi pi’ddõ orje pidada ▫ turēt vergus; sīlmas pi’ddõ silmas pidada ▫ ievērot; sapsõ pi’ddõ rooli hoida ▫ turēt stūri; sõ’nnõ pi’ddõ sõna pidada ▫ turēt vārdu; mīelsõ pi’ddõ meeles pidada ▫ turēt prātā; kädūd ripsõ pi’ddõ käsi rüpes hoida ▫ turēt rokas klēpī; salās pi’ddõ salajas hoida ▫ turēt slepenībā; vizās pi’ddõ kinni pidada ▫ turēt ciet
- Ma pidīz maks pierāst eņtšõn rištīngt. Ma pidasin enesele maksu eest inimest. ▫ Es par maksu turēju sev cilvēku. Ma pidāb jālgad vizās, kūjad. Ma hoian jalad kinni, kuivad. ▫ Es turu kājas apautas [~ ciet], sausas. Mīez pidīz kibārt kä’dsõ. Mees hoidis mütsi käes. ▫ Vīrs turēja cepuri rokā. Ma pidāb sīe rõk eņtšõn. Ma hoian selle jutu enese teada. ▫ Es paturēšu to sakāmo pie sevis. Pidā eņtš sīlmad ja eņtš kūorad vāldiņ! Hoia oma silmad ja oma kõrvad lahti! ▫ Turi savas acis un savas ausis vaļā! Pidā eņtš sūdõ (~ kīeldõ)! Pea oma suu [kinni] (~ keel [paigal])! ▫ Turi savu muti (~ mēli)! Ta pidīz mīnda eņtš sīlmad allõ. Ta hoidis mind oma silma all. ▫ Viņš paturēja mani savā acu priekšā. Ta pidīz mī’edpūoliži, ne’i ta ke’i piekslõsõ. Ta pidas meesterahvaid, nii ta käis ringi ajades. ▫ Viņai bija vīrieši, tā viņa staigāja blandīdamās apkārt. KK78.3; 152.1/3; KK78
(b) pidada, hoida ▫ turēt, aprūpēt - nī’emõ pi’ddõ lehma pidada ▫ turēt govi; i’llõ pi’ddõ ülal pidada ▫ uzturēt
- Mēg pidīzmõ mingiz nēļa si’ggõ. Me pidasime mingit nelja siga. ▫ Mēs turējām kādas četras cūkas. Ma sīnda pidāb ne’iku lapstā. Ma hoian sind nagu last. ▫ Es rūpējos par tevi kā par bērnu. 502.2; KK78a19
(c) pidada, kanda ▫ valkāt - ǭriņi (~ kengi) pi’ddõ riideid (~ kingi) kanda ▫ drēbes (~ kurpes) valkāt; ǭ’rõnd jarā pi’ddõ riided ära kanda ▫ novalkāt drēbes
- Ta pidāb jõ’vḑi ǭ’riņi. Ta kannab häid riideid. ▫ Viņš valkā labas drēbes.
(d) pidada, käsitada ▫ uzskatīt, atzīt - õigiks pi’ddõ õigeks pidada ▫ uzskatīt par pareizu; sīlizõks pi’ddõ süüdi mõista ▫ atzīt par vainīgu; slikțõks pi’ddõ halvaks pidada ▫ uzskatīt par sliktu; vajāgõmõks pi’ddõ vajalikuks pidada ▫ uzskatīt par vajadzīgu
- Ta pidīz pietāmiz pa pattõks. Ta pidas valetamist patuks. ▫ Viņš uzskatīja melošanu par grēku. Jǭņ pidīz eņtš nāizta lāiskaks. Jǭņ pidas oma naist laisaks. ▫ Jānis uzskatīja savu sievu par slinku. KK78.3
(e) pidada, pühitseda, tähistada ▫ svinēt - Taļšpi’vḑi pi’ddõ jõule pidada ▫ svinēt Ziemassvētkus
(f) peatada ▫ apturēt - Rōda panāb ibīzõn sū’zõ, la’z tǟnda võigõ kievāmstiz pi’ddõ. Rauad pannakse hobustele suhu, et võiks teda kergesti peatada. ▫ Laužņus ieliek zirgam mutē, lai viņu varētu viegli apturēt. KK77 a
(g) taluda ▫ izturēt - vastõ pi’ddõ vastu pidada ▫ izturēt
- Paskāndiz amād kūožõd jarā, ä’b või pi’ddõ. Pasandas kõik kohad täis, ei suuda pidada. ▫ Piemēsloja visas vietas, nav izturams.'
|
pi’ddõz 1 adv
(a) mööda ▫ garām (virziens) - pi’ddõz laskõ mööda lasta ▫ palaist garām; pi’ddõz lǟ’dõ mööda minna ▫ iet garām; pi’ddõz sǭdõ mööda saada ▫ tikt garām K85; KK77 a
- Ne’i lǟ’b pi’ddõz, ku mit ä’b vaņtõl si’n pǟlõ, agā lǟ’b pi’ddõz je’ddõ. Nii läheb mööda, et mitte ei vaata su peale, aga läheb mööda ette. ▫ Tā iet garām, ka pat neskatās uz tevi, bet aiziet garām priekšā. E. Vääri lǟ’b tulkõm autor ja kīel ki’zzimizõn pi’ddõz. E. Vääri läheb tõlke autori ja keele küsimusest mööda. ▫ E. Vēri tulkojuma autora un valodas jautājumam paiet garām. Ma lǟ’b si’nstõ pi’ddõz. Ma lähen sinust mööda. ▫ Es eju tev garām. KK77b; K85; KK78a41
(b) möödas ▫ garām = mīedõ- Amā lǟlam u’m pi’ddõz. Kõige raskem on möödas. ▫ Pats grūtākais ir garām. Se āiga u’m jõ pi’ddõz. See aeg on juba möödas. ▫ Tas laiks jau ir garām. Ma u’m si’nstõ pi’ddõz. Ma olen sinust möödas. ▫ Es esmu tev garām. KK78a41
|
pi’ddõz 2 adv piki, pikuti ▫ gareniski - Tǟnda ī’ediz pi’ddõz kațki un rištõ kațki. Teda lõigati piki katki ja risti katki ▫ To sagrieza gareniski pušu un šķērsām pušu. K 78/6
|
pi’ds prp mööda, pihta, piki ▫ pa - pi’ds mīerda merd mööda ▫ pa jūru; pi’ds mǭdõ maad mööda ▫ pa zemi; pi’ds mõtsõ mööda metsa ▫ pa mežu; pi’ds kivīdi ja kāndidi mööda kive ja kände ▫ pa akmeņiem un celmiem; pi’ds suormidi ra’bbõ näppude pihta lüüa ▫ sist pa pirkstiem; pi’ds randõ piki randa ▫ pa jūrmalu; pi’ds riekkõ piki teed ▫ pa ceļu; pi’ds sūrdõ sildõ mööda suurt silda ▫ pa lielo tiltu; pi’ds tagīztutkāmt andõ taguotsa pihta anda ▫ sadot pa dibenu; pi’ds postõ posti teel ▫ pa pastu KK77b
- Nī’emõd a’ilõbõd pi’ds päkīdi. Lehmad jooksevad mööda tatte. ▫ Govis skrien pa bekām. Ta sai oksāks pi’ds siļmi. Ta sai oksaga silmade pihta. ▫ Viņš dabūja ar zaru pa acīm. 79/2
|
pīk 2 *125 s soolvesi ▫ sālījums - Sīedõb pierāst sīļkõd ja liestād sǭbõd kȭlbatõd pīksõ sūoldõd, kūjastõd ja ūdtõd peppiņdõks. Söögiks tarvitatakse räimi ja lesti soolvees soolatult, külmsuitsutatult [~ kuivatatult] ja kuumsuitsutatult. ▫ Uzturā reņģes un butes tiek lietotas sālījumā sālītas, auksti kūpinātas un karsti kūpinātas. E ID
|
piški 2 *194 adj pisike ▫ mazs - piški rištīng ne’iku pȭzõz väike inimene nagu põõsas ▫ mazs cilvēks kā krūms KK77 a
- Piški vȯ’ldsõ u’m opātõmõst un valdõmõst. Väiksest peale peab õpetama ja talitsema. ▫ Mazam esot [viņš] ir jāmāca un jāvalda.
|
pit|liestā *32 s tünnilest ▫ mucas bute (vidējā izmēra bute) - Pitliestād ja sūrd liestād – nänt pa’ņtõ ne’i kūorõkst. Tünnilestad ja suured lestad – neid pandi nii kõrvuti ▫ Mucas butes un lielās butes – tās lika tā blakus.
|
pivād|va’it *142 s pühadevahe ▫ starpsvētku laiks - Pivādva’it ī’d pivād jūstõ īrgõb ja tuoizt pivād jūsõ lopūb. Pühadevahe ühtede pühade juurest algab ja teiste pühade juures lõppeb. ▫ Starpsvēku laiks pie vieniem svētkiem sākas un pie otriem svētkiem beidzas.
|
pivāli 2 *200 adj
(a) pühalik ▫ svēts
(b) õnnis ▫ svētīgs - Pivālizt āt ne, kis ä’b nǟtõ ja uskõbõd. Õndsad on need, kes ei näe ja usuvad. ▫ Svētīgi ir tie, kas neredz un tic. Jh20.29
|
pi’v|kaņț *102 s peopesa ▫ delnas pamatne - Ta panāb kä’d je’ddõ ja vaņtlõb le’b pi’vkaņț alīz. Ta paneb käe ette ja vaatab peopesa alt läbi [~ läbi peokandi aluse] ▫ Viņš pieliek roku priekšā un raugās caur delnas pamatni. KK78
|
plet|serk *94 s triiksärk ▫ virskrekls, pletkrekls - Pāldiž at pletsērkõd, kērabizt un strīplimizt. Praegu on triiksärgid, kirjud ja triibulised. ▫ Patlaban ir virskrekli, raibi un strīpaini. KK78b35
|
plint *94 s püss ▫ šautene, plinte ≈ flint- Plintõn attõ kik ja kēļ. Püssil on kukk ja trikkel. ▫ Šautenei ir gailis un mēlīte.
|
polākõz *181 s
(a) poeglaps, poiss ▫ zēns, puišelis
(b) sõdur (kaardimängus) ▫ kalps (kāršu spēlē) EKM
(c) võrgu kupu varras ▫ tīkla mērķa miets ( etn.) - Merk jūs vȯ’ļ ve’l seļļi pū, polākõz nutīz; se vȯ’ļ, kus kieuž u’m; si’z võtīz polākõ kä’ddõ ja viedīz kieud i’lz. Kupu juures oli veel selline puu, võrgu kupu varras nimetati; see oli, kus köis on; siis võeti võrgu kupu varras kätte ja veeti köis üles. ▫ Pie mērķa bija tāds koks, sauca par tīkla mērķa mietu; tas bija, kur ir virve; tad paņēma tīkla mērķa mietu rokās un izvilka virvi ārā.
|
pǭļaz *175 adj paljas, alasti ▫ kails, pliks - pǭļaz pǟ paljas pealagi ▫ pliks galvvidus; pǭļaz ne’iku borkõn (~ ne’iku pū) paljas nagu porgand (~ nagu puu) ▫ pliks kā burkāns (~ koks); paļļõ pǟkõks palja peaga ▫ ar kailu galvu; paļļõd sīlmadõks palja silmaga ▫ ar neapbruņotu aci; paļļõd kädūdõks paljaste kätega ▫ kailām rokām; paļļõks salāndõ paljaks riisuda ▫ apzagt pliku; paļļõks tī’edõ paljastada ▫ atkailināt
- Läpš u’m pǭļaz. Laps on alasti. ▫ Bērns ir kails. Pǭļaz lū un nǭ’gõ, mū u’m rǭziņ jarā gro’uždõd. Paljas luu ja nahk, muu on vähehaaval ära näritud. ▫ Pliki kauli un āda, cits ir pamazām nograuzts. Paļļõd kädūdõks akīz kõps vi’zzõ. Paljaste kätega püüti jänes kinni. ▫ Ar plikām rokām zaķi noķēra. Ma nǟb paļļõd sīlmadõks. Ma näen palja silmaga. ▫ Es redzu ar neapbruņotu aci. Ma u’m pǭļaz ku svȯrkõz. Ma olen vaene [~ paljas] kui rott. ▫ Es esmu pliks kā žurka. KK77 a
|
pǭțõrtõ ¤53 vt palvetada ▫ skaitīt lūgšanas, pātarot - Rištīng pǭțõrtõb – lugūb ja pobīkšõb. Inimene palvetab – loeb ja pobiseb. ▫ Cilvēks pātaro – skaita un murmina. KK78b19
|
pȯtkāstõ 3 ¤53 vi sibada, rutata ▫ sperties, steigties, laisties - Ma ni panāb jālgad vi’zzõ ja pȯtkāstõb je’dspēḑõn. Ma panen nüüd jalad kinni ja panen minema. ▫ Es tagad apaušu kājas un speršos projām. Ta pȯtkāstiz kuodāj. Ta sibas koju. ▫ Viņš aizlaidās uz mājām.
|
pu’nni *193 adj
(a) punane ▫ sarkans - Pu’nni Rišt Punane Rist ▫ Sarkanais Krusts; pu’nni nī’em punane lehm ▫ sarkanbrūna govs; punīzõks a’jjõ punaseks ajada ▫ likt nosarkt; punīzõks kittõ punaseks kuumutada ▫ nokaitēt sarkanu; punīzõks rǭviņtõ punaseks värvida ▫ nokrāsot sarkanu; punīzõks tī’edõ punaseks teha ▫ padarīt sarkanu KK78
- Pu’nni kik u’m katūks pǟl. Punane kukk on katusel. ▫ Sarkans gailis ir uz jumta. Roudõ sa panād tu’llõ ja ajād punīzõks. Rauda sa paned tulle ja ajad punaseks. ▫ Dzelzi tu ieliec ugunī un nokaitē sarkanu. KK78b20
(b) ruske ▫ ruds = rudā, rušk (a), ruški- pu’nni i’bbi ruske hobune ▫ ruds zirgs; pu’nnizt ibūkst rusked juuksed ▫ rudi mati
|
puņņõ 1 ¤50 vt punnida ▫ spundēt - Vi’zzõ võib puņņõ: vȯ’lrīstõn panāb puņ pǟlõ ja panāb vi’zzõ. Kinni võib punnida: õllenõule pannakse punn peale ja pannakse kinni. ▫ Aizspundēt var [tā]: alus traukam uzliek spundi un aiztaisa ciet. KK78b20
|
pūškõ ¤55 vi
(a) susiseda, nohiseda ▫ šņākt - Gūogõ izā vie’ntõb ka’ggõl je’ddõpēḑõn ja pūškõb. Isahani sirutab kaela ettepoole ja susiseb. ▫ Zostēviņš izstiepj kaklu uz priekšu un šņāc. 79/2
(b) ähkida, puhkida ▫ pūst, elst - Rištīng agā lūomõz pūškõb. Inimene või loom ähib. ▫ Cilvēks vai lops elš. Pūškõb, lȭtstõb, laskūb jengkardõ. Puhib, lõõtsutab, puhub hingeõhku. ▫ Elš, elso, laiž elpu. KK78b22
|
putīņțõ ¤53 vt tuisata ▫ putināt > vǭ’dstõ- Tōvaz putīņțõb lūnda ī’dõ kūožõ ja tuoizõ kūožõ. Torm tuiskab lund ühte kohta ja teise kohta. ▫ Vētra putina sniegu uz vienu vietu un otru vietu. KK78b21
|
| ... |
